Vallah, çox absurd ölkədə yaşayırıq. Bunu yüz dəfə, min dəfə, milyon dəfə deyiblər. Qoy mən də yüzbirinci, minbirinci, milyonbirinci dəfə deyim: Azərbaycan absurdlar ölkəsidir, Azərbaycan mənasızlıqlar ölkəsidir, Azərbaycan təfəkkürcə xəstə insanlar tərəfindən idarə edilən ölkədir.

Keçən həftə “Absurd cəmiyyətdə ədəbiyyat müsabiqəsi” adlı bir məqalə yazdım, bir həngamə, bir vay-şivən qopdu ki, gəl görəsən. Ömründə “A” romanından başqa əsər oxumayan, “HOST”un replərindən başqa alternativ musiqiyə qulaq asmayan, ciddi, kədərli, yalanı sevməyən, xəyanəti bağışlamayan Elxan Qaraqanın fanatlarını başa düşmək olardı, bəs qeyriləri?
“Onlar bütün bunları paxıllıqları, kinləri və hikkələrindən edirlər…
Sadəcə, mən o cavan uşaqların öz yaşıdlarına qarşı o cür münasibətini anlamıram. Məsələn, Anara, qoca yazıçılara bu cür yanaşırdılar, indi də öz yaşıdlarına keçiblər. Nə var-nə var, bir az uğuru var…
Sadəcə, Elxan haqqında kampaniya aparmağa cəhd edən o gənclərin bəd niyyətlərinə heyfislənirəm”.
Bu sözləri Elxan Qaraqanın ideoloqu Rəşad Məcid məlum məqaləmə münasibət bildirərkən deyib.
İndi nə deyəsən? Bu nə məntiqdir? Bu nə düşüncə tərzidir? Bunu allah qoymasa, ədəbiyyat adamı, kitab oxumuş, intellektual bir insan deyir.
Mən Elxan Qaraqanın romanı barədə tənqidi məqalə yazmışam. Amma sən demə, Azərbaycanda kimisə tənqid etmək, ona paxıllıqdan, kindən-küdurətdən irəli gəlirmiş.
Rəşad bəy, mən indiyə qədər nə bir hekayə, nə də bir roman yazmışam. Milli Ədəbiyyat Müsabiqəsinə əsər təqdim etməmişəm. Əgər mən hekayə yazsaydım, roman yazsaydım, onu ədəbiyyat müsabiqəsinə təqdim edib, uduzsaydım, bəlkə də bu sizin əlinizdə məni paxıl, kinli, bəd niyyətli adlandırmaq üçün fürsət ola bilərdi. Amma mən bunların heç birisini eləməmişəm, mən hələ ki publisistikayla məşğulam.
Sözünüzdən belə çıxır ki, AYB-nin üzvü olan ədəbi-tənqidçilər paxıl, kinli, bəd niyyətli adlandırılmaqdan qorxduqları üçün yalnız təriflə, mədhiyyəylə məşğuldurlar. Sözünüzdən belə çıxır ki, bu gün cəmiyyətimizi məhv edən tərifin, yaltaqlığın, əntərliyin səbəbi elə insanların paxıl, kinli, bədniyyətli adlandırılmaqdan qorxduqları üçündür. Kimisə tənqid eləyən adamları da dərhal dama basırlar. Emin Millini, Adnan Hacızadəni, Eynulla Fətullayevi, həbsdən təzə çıxmış digərlərini də paxıl olduqları üçün, hakimiyyətin uğurlarını qısqandıqları üçün, əsassız tənqid etdikləri üçün dama basıblar. Əla məntiqdi, söz ola bilməz. Dərhal beynəlxalq təşkilatlara bu barədə məlumat vermək lazımdır ki, həbs edilənlər paxıldırlar, kinlidirlər, qısqancdırlar, ona görə də içəridə ömürləri çürüyür, əcəb olur, vətən öz düşmənlərini tanımalıdır!

(davamı…)

“Plagiat roman yazmaqla yalnız Azərbaycanda qalib gəlmək olar”
Çox absurd cəmiyyətdə yaşayırıq. Azərbaycan sanki Samuel Bekkettin “absurd teatr”ıdır. Heç bir yerə aparmayan yolun kənarında, yarpaqları tökülmüş ağacın altında oturan Vladimir və Estragon kimi Qodonu gözləyirik. Qodo bizim üçün ümiddir. Bizə ədalət gətirəcək, bəlkə bizi yenidən ümidləndirəcək ümidi gözləyirik. Getmək mümkündür, çünki Qodo gəlmir, bəs biz gedəndən sonra birdən Qodo gəlsə necə olar, bizi tapmaz, onsuz da başqa iş-gücümüz yoxdur, ən yaxşısı gözləməkdir… Qodonun gəlməyəcəyini bilə-bilə gözləməkdir. Ümidsizcə ümid edərək gözləməkdir…
Qodonu gözlədiyimiz vaxt Pozzo (diktator) və Lakki (yaltaq ziyalı) gəlir. Pozzonun əlindəki kəndir Lakkinin boynuna bağlanıb. Pozzo yediyi yeməyin sümüklərini Lakkinin qabağına atır, Lakki sümüyün xətrinə diktatorun qabağında şıllaq atır, şeir deyir, mahnı oxuyur, diktatoru mədh edir. Bizsə heysiz-heysiz onlara baxırıq, Lakkinin qabağına atılan sümüklərə iştahamız düşür. Və yenidən Qodonu gözləyirik, ümidi gözləyirik, bizə ədalət gətirəcək xilaskarı gözləyirik…
Hər keçən dəqiqə, hər keçən saat, hər keçən gün ümid tükənir. Getmək mümkündür, bəs gedəndən sonra birdən Qodo gəlsə, bizi tapmasa necə?..
“Əcəb eləyirəm”
Bu günlərdə Milli Kitab Müsabiqəsi yekunlaşdı. Sonuc: yenə ədalətsizlik oldu. Bu müsabiqə ənənəviləşmiş ritualı xatırladırdı. Hay-həşir, müsahibələr, reportajlar, ədalətli seçim barədə çıxışlar, bu dəfə nəhayət ki, Azərbaycanda şəffaflıq olacağı barədə vədlər və sonda yenə münsiflərin, müsabiqəni təşkil edənlərin öz feodal mahiyyətlərinə qovuşması kimi absurd nəticə. Ağalar müəllimin əla tapıntısıdır: “əcəb eləmək”. Bu insanların onları ədalətsizlikdə qınayanlara qarşı şüarı belədir: əcəb eləyirəm, yaxşı eləyirəm, kef mənim deyil, özüm bilərəm…
İndi səs-səmir yoxdur. İşlərini görüb “həh” deyib oturublar. Görək növbəti şou nə vaxt baş tutacaq…

(davamı…)

Televizorun düyməsini basıram, ekran anında işıqlanır… Günəş şüaları mane olur deyə, pencərəmin pərdəsini çəkirəm… ANS-in növbəti verilişi…Telejurnalist Sevil Nuriyeva ekrandan gülümsəyir, həmsöhbəti-keçmiş İran şahbanusu Fərəh Dibayla demokratiya, insan hüquqları, Azərbaycan türkü barədə nöqtəli-vergüllü uzun-uzadı söhbət aparır… Nəysə, əsəblərim tarıma çəkilir… Müsahibənin sonunda Sevil xanım xahiş edir ki, şahbanu Bakı tamaşaçılarına azəricə qısaca salam göndərsin. Şahbanunun ağzından sanki qədim paslı qıfıl düşür, nəhayət ki, o öz tamaşaçılarına türkcə bir iki cümləlik salam göndərir…
Sevil xanım da mutludur, şahbanu da…
Mən isə həmin bu gecikmiş… vaxtı çoxdan ötmüş salama bir başqa əlavə də edərdim, icazə versəydiz, xanım-şahbanular. Deyərdim kadrarxası bir səslə, mərhum Səməndər Rzayevin divarları silkələyən hayqırtısıyla: “Bu Şahbanunun təmsil etdiyi Pəhləvi istibdadı zamanı Güney Azərbaycanın ictimai yerlərində, xüsusən təhsil ocaqlarınında azəricə qonuşmaq qəti qadağan edilimişdi. Qadağanı pozanlar əvvəlcə 20, sonra 50, 100… tümən cərimə ödəyirdilər… Hər sinifdə belə pulların yığıldığı qara bir qutu vardı… Sonra bu pullar ən yaxşı (satqın!) tələbəyə mükafat kimi təqdim olunardı, bəli…”
Səməndər Rzayevin səsini kadrarxasında kəsən andaca, mən keçərdim öz səsimə, öz ahəngimə. Deyərdim azca kədərli bir ovqatla: “Şahbanu, xahiş edirəm, türkcə ictimai yerdə danışdığınıza görə cərimə ödəməlisiniz. Əvvəlcə 20 tümən. Səhvinizi təkrarlasanız, çaşıb bir də türkcə danışsanız, bu cərimə ikiqat artacaq. Həmin o pulu sonra biz mükafat kimi “ilin ən yaxşı jurnalistinə” təqdim edəcəyik”…
Həə, Şimali Azərbaycan TV ulduzu Sevil Nuriyevanın şahbanuyla söhbəti bax bu nidalarla bitsəydi, bəli, işlər olardı yaxşı. O cəriməyə gəldikdə, bu məbləği mən mütləq ölkəmizin ən tərəfsiz, müstəqil, vicdanlı, qərəzsiz telekanallarına verərdim.
Niyə?
Aşağıda dediklərimlə tanış olduqdan sonra siz özünüz də buna can-başla əməl edərdiniz.

(davamı…)

MEKSİKA ŞAİRİ OKTAVİO PAS 1990-CI İLDƏ NOBEL MÜKAFATINA LAYİQ GÖRÜLÜB

Müasir ədəbiyyatın xəstəlik keçirməsi aşkar bir sirrdir. Bu sirr hər yerdə özünü göstərir və tez-tez dilə gətirilir. Mən “xəstəlik” sözünə “tənəzzül” istilahı ilə müqayisədə üstünlük verirəm, çünki fikrimcə, bu, ötəri halsızlıq məsələsidir. Bu xəstəliyin səbəblərini araşdırmaq çətin bir işdir, amma müəyyən oxşarlıqları olan xəstəlik və tənəzzülün iyirminci əsrin son günlərində mədəniyyətimizi iflic vəziyyətinə sala biləcəyini nəzərə alsaq, cəsarət göstərib bu işə girişməyə dəyər.
Biz tarixi bir dövrdə yaşayırıq. Mən bizə əzab verən halsızlıq və xəstəliyin bəzi əlamətlərindən qısaca söhbət açacağam.Hər gün üzücü bir gerçəklik barədə jurnalistlərin xəbər, məqalə və məlumatlarını oxuyuruq: təhsil inkişaf etdikcə və savadsızlığın kökü kəsildikcə, müasir kütlələrin oxumağa meyli azalır. İkrahdan çox da fərqlənməyən bu etinasızlıq ilk növbədə bizim nə üçünsə “ciddi ədəbiyyat” adlandırdığımız şeyə təsir göstərir – guya Aristofan, Bokkaçço, Rable yaxud Svift “ciddi” yazıçılar olmuşlar. Çox zaman ayrı-ayrı ədəbi janrların tənəzzülü barədə proqnozlar və çıxış yolunu göstərən təkliflər oxuyuruq. Tənəzzülə uğrayan janr gah roman olur, gah hekayə, gah teatr və həmişə də poeziya.Poeziyanı qeyri-müasir və zəmanə ilə ayaqlaşmayan bir anlayış kimi pisləyirlər. Qəribə hökmdür. Görəsən, öz-özlərini seçmiş bu hakimlər düşünürlərmi ki,

(davamı…)

20-ci əsrin məşhur Amerika yazıçısının gənc yazarlara məsləhəti.

Əziz yazıçı!

Uzun illər ötsə də, Stanfordda yaradıcılığa həsr olunmuş mühazirələri dinlədiyim günləri yaxşı xatırlayıram.

Gümrahlıq və həyat eşqi ilə dolu bir gənc kimi o vaxt mən yaxşı, hətta çox yaxşı hekayə yazmağın sehrli düsturunu bir göz qırpımında canıma çəkməyə hazır olsam da, xəyallarımdan çox tez ayılmalı oldum.

Bizə dedilər ki, yaxşı hekayə yazmağın yeganə yolu – yaxşı hekayə yazmaqdır.

Yalnız yazıldıqdan sonra hekayəni tənqid etmək, necəliyi barədə fikir yürütmək olardı. Hekayə ən çətin janrdır, – müəllimlər deyirdilər – bütün dünyada yaxşı hekayələrin sayının çox az olması da buna sübutdur.

Bizə təklif edilən əsas qayda çox bəsit və qanqaraldan idi.

Yalnız yazıçıdan oxucuya nə isə ötürə bilən hekayəni təsirli adlandırmaq olardı. Əsərin mükəmməlik dərəcəsini ölçmək üçün əsas meyar da həmin sirayət etmə qabiliyyəti hesab olunurdu.

Vəssalam, hekayə yazmağın başqa qaydası yox idi.

Təsirli olmaq şərtilə hekayə hər hansı mövzuya həsr oluna, istənilən vasitə və texnikanın köməyi ilə yazıla bilərdi.

Yeganə qaydanın ikinci dərəcəli şərti kimi yazıçıdan demək istədikləri haqqında məlumatlı olmaq, başqa sözlə, nə danışdığını bilmək tələb olunurdu.

Məşq üçün bizə bütöv bir hekayənin məzmununu bir cümləyə sığdırmaq tapşırılırdı, çünki yalnız bundan sonra, biz toxunmaq istədiyimiz mövzunu tam dərk edə və yazdığımız əsəri üç, altı, ya da iyirmi min sözə qədər genişləndirə bilərdik.
Bu da möcüzəli düstur, sehrli komponent… Və başqa heç nə demədən bizi tənha və kimsəsiz yaradıcılıq yoluna təhrik etdilər.

(davamı…)

Sonra bir-birinizi tanıyasınız (kimliyinizi biləsiniz)
deyə, sizi xalqlara və qəbilələrə ayırdıq
(əl-Hucurat: 13)

1. KİMSƏN, ADIN NƏDİR?

Ön söz yerinə

Bu dünya, bütün aləmlər hamısı bir yerdə uyumlu birlikdir. Bu nizamlı birlikdə heç bir şey nə əksik, nə də artıqdır. Hər şeyin, hissənin öz yeri, öz tarazlığı vardır. Yaradılmış varlıqların içərisində ən üstünü olan insan ilə dünya və onun saysız-hesabsız varlıqları arasında münasibət ümumi ahəngdarlığın, uyumluğun ayrılmaz bir hissəsi kimi axıb gedir. Nizamlı qurğuda az da olsa, dəyişiklik etmək istədikdə, yəni nizamlı axının işinə qarışdıqda dərhal ağrılı cavablar verilir. İnsan oğlu yer üzünə gələndən bəri bunun acısını az dadmayıb.
Bir də yaradılmış varlıqların öz adı, anlamı və məzmunu var. Hər bir varlığı, onun maddi və mənəvi tərəflərini bir ad ilə göstərmək istəyi insana ehsan edilmiş fitri, doğuşdan bir qabiliyyətdir. İnsana görə canlı və cansız olan varlıqları ifadə edən adların “öz-özünə”, spontan yarandığını da deyirlər. Ancaq adların meydana gəlməsində baş rol oynayan dəyişməz – öncəsiz və sonsuz səbəbin varlığı danılmazdır. Bu yazının məqsədi isə heç də adların necə yarandığını araşdırmaq olmayıb bir də ad yanlışlığından danışmaqdır. Ona görə ki, adlar da içində insan oğlunun olduğu ahəngli, uyumlu axında iştirak edir. Ad yanlışlığı da həyat nizamına yersiz qarışmaq, ümumi ahəngli axında uyğunsuzluq yaratmaq, bu axının təbii gözəlliyinə qarşı çıxmaq deməkdir.
(davamı…)

Bir hindu tanıyıram. Qara,arıq…O qədər arıq ki, qabırğalarını belə asanlıqla saymaq olur. Əyninə yarpaqlardan düzəlmiş paltar geyinir. Əlində çubuq gəzdirir… Bu onun xarici görünüşüdür…
Tanışımın daxili isə bambaşqadır.Yaşadığı cəngəlliklərdən fərqli olaraq bapbalaca, sakit səliqəli ürəyində saxladığı bir dünyası var. Sağ əlini həmişə yumruğu boyda olan dünyasının məkanında-ürəyinin üstündə saxlayır. Onu vəhşilərdən qoruyur…
(davamı…)

( Xocalı soyqırımı ilə əlaqədar Odlar Yurdu universitetində edilmiş çıxış )

Gərək əvvəl o beş hərfli sözü təkrarlayım : SALAM.
Salam xanımlar, cənablar, qonaqlar, qonaq olmayanlar, dostlar, dost olmayanlar. Gərək biləsiniz ki, mən müharibələr qədər xatirə tədbirlərini də sevmirəm. Özümü bax elə indi bu dəqiqə burda-bu kürsüdə ən maraqsız, ən yalançı adam hesab edirəm. Mənim bu ütülü duruşum, eynəkli baxışım, stixiyalı səs tonum dəmir sözünün D hərfiylə yazıldığını bilmədən, bədəninə dəmir mərmiləri buraxan bir körpə cəsədinin yanında nə qədər gülməlidi.
Mən hər 26 fevralda televizorda keçən ildən qalma kadrlara baxanda uzun bir təəssüflə bir sualı həmişə özümə təkrarlayıram : torpaqların 20 faizinimi itirmək faciədi, yoxsa hər il donmuş bir kadrlarda qəmli-qəmli bir körpənin cəsədinə baxmaqmı ? Mən bunu bilmirəm. Nəzərə alsaq ki, vətən bütün şərtiliklərin ən böyüyü və ən gözəlidi,onda şərtilikdən daha çox onun içindəkiləri itirmək daha dəhşətlidir. Nə qədər ki, biz çətirsiz gəzməkdə romantika görürük, Xocalıda, güllə yağışında islanan uşaqlar heç vaxt böyüməyəcək. (davamı…)

Bəri başdan onu deyim ki, ədəbiyyatın “ən yeni” kateqoriyaya bölünməsi məsələsi çox ciddi redaktəyə ehtiyacı olduğu qədər də kiçicik və adi tənqidə dözmür. Çünki müasir ədəbi gəncliyin “ən yeni ədəbiyyat” kimi təqdim edilməsi qarşılığında “əllisini” aşırıb yüzə doğru gedənlərin qələm təcrübələrinin “köhnə ədəbiyyat” adlanmasına ehtiyac duyulur ki, bu da azından – ədəbi termin baxımından – qətiyyən məqbul deyil. Gərək “köhnə” yerinə daha əlverişli “klassik” sözündən istifadə edilsin ki, problem də onda başlayır: Əgər “60-cılar” klassikdilərsə, onda klassiklərimizə nə ad qoyaq?

Beləliklə, bu şərti termini “çağdaş ədəbi mühit” sözüylə əvəzləməyi təklif edib, keçək mabədə. (davamı…)

20-ci yüzilin birinci yarısında Azərbaycan ədəbiyyatı kiçik istisnaları çıxmaq şərti ilə daha çox sosrealizmin saxta qəlibləri içində yaranırdısa, 60-cı illərdən başlayaraq (“Xruşşov mülayimləşməsi” dövründə) dünyada baş verən ictimai-siyasi, mədəni dəyişiklərin, təsirilə ədəbiyyatımızda lirik-psixoloji ovqat artdı. 65-67 milyon adamın həyatına son verən 2-ci Cahan Hərbinin vurduğu ağır zərbələrdən sonra yazıçılarımızı daha çox insanın mənəvi aləmi ilə bağlı mövzular maraqlandırmağa başladı. Tarixi-sosial-mədəni dəyişikliklər yeni bir epoxanın başlanmasından xəbər verirdi…
Bu dövr Azərbaycan ədəbiyyatında insanın daxili aləmi, keçirdiyi psixoloji travmalarla bağlı mövzulara meyl gücləndi. İsa Muğannanın “Doğma və yad adamlar” romanı ilə körüklədiyi “içə qayıdış”, Anarın “Mən, sən, o və telefon”, “Dantenin yubileyi” əsərləri, Əkrəm Əylislinin “Adamlar və ağaclar” trilogiyası, Elçinin bir sıra hekayələrilə alovlandı. (davamı…)

Epidavrın qədim amfiteatrında gənc bir dirijor məşq edirmiş. Ətrafda qoyun otaran üç çoban orkestrın səsini eşidib qoyunları itlərin ixtiyarına buraxır və musiqiyə qulaq asmaq üçün dağdan enib amfiteatra gəlirlər.

Bir neçə dəqiqədən sonra çobanlardan biri orkestrın qabağında əl-qolunu oynadan, əyilib-düzələn saçlı-saçaqlı dirijora baxıb heyranlıqla deyir: «Bir nəfəri ki, bu cür ürəkdən oynadırlar, deməli əla musiqiçilərdir».
Azərbaycan, bəlkə də, şərqin yeganə islam ölkəsidir ki, rus arağı istehsal edir. Arağın burda hamılaşıb, el içkisi olmasında II Dünya Müharibəsinin böyük rolu olub. XX əsrdə Babəkin işini araq gördü. Fikrimizcə, bu gün neft və şərq ölkəsinin masa arxasında oturmuş hər bir oğlu ayaq üstə qalxaraq ilk «Əlli»ni Fürerin şərəfinə içməlidir, hətta sağ əli qaldırıb «Hay Hitler!!!» də qışqırmaq olar, ona görə ki, bu müharibə olmasaydı imamverdilər, allahqulular Biləcəridən o tərəfi tanımayacaqdılar. (davamı…)