- Kəramət bəy, dəyərli vaxtınızdan ayırıb müsahibəyə razılıq verdiyiniz üçün minnətdarlığımı bildirirəm. Bildiyimizə görə, yeni roman yazmısınız. Bu, hansı ehtiyacdan yarandı? Axı biz sizi şair kimi tanıyırdıq.

- Get-gedə şeir nəsrə çevrilir. Bizə tanış olan nəsrə yox, yeni bir nəsrə çevrilir. Bu nəsr də poeziyanın yeni bir şəklidir.. Məncə, bunu ədəbiyyatda ilk dəfə mən elədim. Şeirlə nəsr yazdım.

Romanınızın adı, səhv etmirəmsə “Çöl”dür, Niyə məhz “Çöl”?

- Çöl burada dildir, yeni dil. Düşündüm ki, ədəbi-bədii romantik romanlar daha bizi bezdirib, kiçik sentimental lirik şeirlərin vaxtı da bizi atan qızlar kimi ötən əsrin sahillərində qalıb. Doğurdan da mənə elə gəlir ki, romanım sözün nəfəs alıb verməsini, xassəsini, hərəkətini göstərə bilib. Dilin dərinliklərinə çökən fikir palçıqlarını üzə çıxarıb. Romanımda min illər boyu bu günümüzə yol gələn insanın psixoloji, bioloji, fizioloji və filoloji təssüratı geniş yer alır. Bu insan təbiətdən, dildən və ruhdan keçib gəlir. İnsanın fantaziyası, düşüncə kompleksi, dil ornametləri, fiqurları və cizgiləri suyun altında qalmış lil kimi üzə çıxır. Suyun dadı lildə olduğu kimi, dilin də dadı adi məişət qayğıları ilə yaşayan kənd adamlarının danışığındadır. Burada at çölləri oxuya bilir. At çöllərin “A” hərifidir. At itir. Bir müddət “A”hərfi çöllərdən pozulur. Camaat ağlaşır

- Rafiq Tağı müsahibələrinin birində sizin əsəriniz haqqında deyib: “Kəramət Böyükçölün “Çöl romanını çox bəyənirəm. Çoxları bu əsərə tənqidi yanaşsa da, onu deyim ki, romanda Tərəkəmə həyatı ustalıqla təsvir olunub. Sizcə, əsərinizdə nədir Rafiq Tağını heyran edən?
- Rafiq Tağıda saat irəliyə yox, geriyə işləyir. Əslində bəşəriyyətin bütün işi-gücü ondan ibarətdir ki, heç olmasa saatın əqrəbini bir saniyə geriyə firlamaq. Rafiq Tağı bu iş üzərində çalışır. Burada hər hərifin içi bir çöldü. Hər çiçək bir dildi. Dünya mənalardan yox, səslərdən ibarətdir. Mən bu yerə təzə gəlib çıxmışam, yəni zamanın bu yerinə, sözün bu vaxtına gələndə Rafiq bəyi gördüm. Çox sevindim. Səslər Rafiq bəyə öz içindən, mənə isə çöldən, gözdən gəlir.
Mənim romanımda tərəkəmənin öz saatı var, bu adi saatdan deyil, təbiətin özünün saatıdır.

- Demək, şeirdən əl çəkdiniz?

- Yox, mənim şeirim nəsrimin, nəsrim isə şeirimin içindədir. İndi də şeir yazıram.

- Ədəbiyyatda atanıza qarşı olan tənqidlərə necə baxırsınız?

- Əvvəla onu deyim ki, atam mənə şairliyindən daha çox ata kimi əzizdir. Həqiqət isə budur ki, bəlkə də ədəbiyyatda Qəşəm Nəcəfzadə qədər tənqid olunan şair yoxdur. Bu yaxınlarda Şərif Ağayar əbədi və əzəli peşəsindən yenə əl çəkməyib. Düz 20 ildir atamın əleyhinə danışır, qəzetlərdə yazır, nə bilim daha nə iş görür… çünki atam onu məşğul edir. Bu adam əsəbini, qərəzini indi də “dar ağacı ilə” ölçür. Deyir, “məni boğazımdan dar ağacından assalar belə Qəşəm Nəcəfzadəni Rafiq Tağıdan artıq sevə bilmərəm”. Qəribədir ki, Şərif Ağayarın adı heç atamın yadına düşmür. Atamın eyninə deyil ki, gündəmdə belə bir yazar var, ya yox.
Atam bu yaxınlarda Natəvan klubunda yeni şeirlərini müzakirəyə çıxarmışdı. Niyə orda-burda atamın haqqında danışanlar gəlib sözlərini üzünə demədilər? Atam şair kimi tanınanda hələ anadan olmayan adamlar gəlib indi onu tənqid edir.

- O vaxt deyirdilər ki, xalq yazıçısı Anarın əsərlərini atası Rəsul Rza yazıb, yazıçı Elçinin əsərlərini İlyas Əfəndiyev yazıb. Atanızın şair olduğunu nəzərə alıb yaradıcılığınıza şübhə edənlər olmayıb ki?
- Yox, konkret bu cür deyən olmayıb. “Şeirlərində atanın təsiri var” deyən olub. Bu da təbiidir məncə. Biz eyni evdə yaşayırıq, eyni şeyə baxıb gülür və eyni şeyə əsəbləşirik. Bütün bunlar təsirsiz ötüşə bilməz. Atamın öz yaradıcılığı, mənim öz yaradıcılığım var.

- Sizcə yazarların ən böyük düşməni kimdir və ya nədir?

- Məncə yazarların ən böyük düşməni qeyri səmimilikdir. Adam səmimi olmayanda yaza bilmir. Yaza bilməmək isə adama əsəb gətirir, əsəb də adamın içini qurd kimi yeyir. Ədəbiyyatda yaza bilməyib, əsəbindən məhv olmuş o qədər yazarlar var ki, amma hələ də ortalqıdan çıxmırlar ki, çıxmırlar.

- Son vaxtlar hansı əsərləri mütaliə edirsiniz?

- “Dünya ədəbiyyatı” seriyasından çıxan kitabları ardıcıl oxuyuram. Dostoyevskinin “Karamazov qardaşları” əsərini artıq ikinci dəfə oxumaqdayam. Oljas Süleymenovu, Çingiz Aytmatovu, Orxan Pamuku, Fazil Hüsnü Dağlarcanı, Nəcib Fazil Qısakürəyi, Qaracaoğlanı, M.Füzulinin “Leyli və Məcnun”u, “Dədə Qorqud”, “Koroğlu” və məhəbbət dastanlarını həmişə maraqla mütaliə edirəm. Bizim dilimizin gözəlliyi, dərinliyi nağıllarımızda və dastanlarımızdadır. Folklor yazıçı üçün ən gözəl kompasdır. Bu kompas varsa yazıçı özünü itirməyəcək.
Müasir ədəbiyatdan Anarı, Elçini, Rafiq Tağını, Elçin Hüseynbəylini və yaşıdlarımın əsərlərini sevə-sevə oxuyuram.

- “Ən yeni ədəbiyyat” seriyasından çıxan kitablar arasından hansını bəyənirsən?

- “Ən yeni ədəbiyyat” seriyasını mən alqışlayıram. Ədəbiyyat atının yorulmuş bir vaxtında Azərbaycanda ilk dəfə olaraq “Qanun” nəşriyyatı ədəbi həyatımıza yeni bir dirçəliş və ritm gətirdi. Bu böyük işə görə tanınmış ziyalımız Şahbaz Xuduoğluna dərin təşəkkürümü bildirirəm. Qaldı ki, kitablara, hamısını oxumuşam, fikrimi isə payız fəslində sizin qəzetdə deyəcəyəm. Bu kitablar haqqında silsilə məqalələr yazmaqdayam. Bu sualın cavabı qoy payıza qalsın… olar?

- Sizcə, ədəbiyyatı yaşadan nədir və ya kimdir?

- Ötən həftə xalq yazıçısı Əkrəm Əylisli sizin qəzetə verdiyi müsahibədə demişdi ki, “ədəbiyyatı müsabiqələrdən, mükafatlardan kənar, ayrı-ayrı şairlər və yazıçılar yaşadacaq”. Mən də Əkrəm bəylə razıyam, ədəbiyyatı ayrı-ayrı şair və yazıçılar yaşadır.

- Sizcə, Milli Kitab mükafatı ədalətli keçirildi?

- Dünyada ədalət anlayışı nisbidir. Münsiflər heyyətində kifayyət qədər ölkə səviyyəli ziyalılarımız iştirak edirdi. Onların çıxardığı qərara inanmağa çalışıram. Əgər mən o müsabiqədə iştirak etsəydim və o münsiflər heyyəti birinci yerə məni layiq görsəydi, öz birinciliyimi elə ordaca Rafiq Tağıya verərdim.

- Demək istədiyiniz, ancaq soruşmadığımız nəsə qalmadı ki?

- Xeyr qalmadı.

- Bir daha təşəkkür edirik.

- Mən də təşəkkür edirəm.

Müsahibəni götürdü: Tural Qurbanlı
“Alma” qəzeti

“Oğru elə bağırdı ki, doğrunun bağrı çatladı.”
Atalar sözü

Biz çox ədalətsiz dünyada yaşayırıq. Həddindən artıq ədalətsiz özü də. Həm də tərbiyəsiz. Bizim həmişə marağımızda olan Qərb günü-gündən vəhşiləşir, şərəfsizləşir, əxlaqsızlaşır.

Tələbə dostum Mamed bayaq soruşdu ki, məndən niyə birtəhərsən? Dedim, Qərb yaman qaralayıb bizi. Bilmirəm, nə olacaq axırı. Başına döndüyüm Mamed gözlədiyim cavabı verdi. Dedi ki, qardaş problem yoxdu bu dəqiqə uşaqları yığaram Qərbi başa salarıq. Onu da deyim ki, Mamed birinci kursdan bəri imtahanları ancaq yüz balla keçir. Yəni irəliləyən gəncliyimizin bariz nümayəndəsidir. Hə, Qərbi qıcıqlandıran məsələlərdən biri də, bəlkə də birincisi Azərbaycanda təhsilin belə yüksək sürətlə şütüməsidir.

Bu günlərdən əvvəl gələn günlərdə Milli Kitab Mükafatı müsabiqəsi başa çatdı. Nəticə: Azərbaycan daha bir gənc ədibini tanıdı. Bu müsabiqə ənənəyə çevrilmiş ritualı xatırladırdı. Hay-həşir, müsahibələr, reportajlar, ədalətsiz seçim barədə sərsəm çıxışlar və s. Hələ, hələ o AYO-çuları demirəm. Biz iştirak etməyəcəyik. İstəyirsiniz eləyin, istəyirsiniz eləmiyin. Necə istəyirsiniz. Cəhənnəmə ki. Nə isə…

Bu qədər həngamədən sonra adil münsiflər heyətinin rəyi ilə Elxan Qaraqanın “A” romanı birinci yerə layiq görüldü. Xatırladım ki, mənim (mən – M. H.) MKM-in 20-liyi bilinən vaxt yazdığım köşəmdə verdiyim proqnoz düz çıxdı. Tariximizin son doxsan illik milli ənənəsinə sadiq qalaraq, Azərbaycanda keçirilən Milli Kitab Mükafatında laureatlardan birinə rus dilində yazılan əsər layiq görüldü. Dostum Mamed heyif ki, rusca bilmir. Yoxsa o, o əsəri oxuyardı. Heyf!

Bəziləri Elxan Qaraqanın “A” romanını bəyənmir. Deyir, zəifdi, belə filan. Gərək o olmayaydı birinci yer, başqa istedadlılar var idi orda, nə bilim Rafiq Tağı, Şərif Ağayar, filan-zad. Ən çox məni hirsləndirən nədir, ay nə bilim münsiflər heyəti qəsdən Qaraqana birincilik verib, düzgün deyil. Çıxırlar “Armud” qəzetinə ağızlarına gələni danışırlar. Təsəvvür edək ki, münsiflərin başçısı mənəm. Əcəb eləmişəm, yaxşı eləmişəm, əlimin içindən gəlir. Sonra? Ləzzət eləmir, get sən də mükafat qayır, dalında dur üçüncü yeri Mövlud Mövluda, ikinci yeri Günel Mövluda, birinci yeri də Seymur Baycana ver. “Vsyo da” söhbət bağlandı. Qaraqan da yekdi, mən də. Sözün var gəl bizim məhəlləyə kitabxananın qabağına.

Keçək əsas – mənim qanımı qaraldan məsələyə. Eşitdim ki, müsabiqənin birincisi Elxan Qaraqanın “A” romanı plagiat edilib.

1999-cu ildə David Finçerin Çak Palanikin romanı əsasında çəkdiyi “Döyüş klubu” filmi “A” romanının plagiatıdır. Görürsünüz bu şərəfsiz, binamus, qeyrətsiz Qərbliləri? Azərbaycana məxsus əqli mülkiyyətə vəhşicəsinə təcavüz ediblər.

Qısa tarixi oçerkə nəzər salaq. Rəvayətə görə, Qaraqan 6-7 yaşlarında olarmış. Hər gün məktəbə gedəndə evdən iki-üç min pul alarmış köhnə pulla. Amma ki, heç vaxt o pulları işlətməzdi. Evlərinin yaxınlığında qoca – ayaq üstə ölən bir kişi köhnə, satılmamış kitablar satarmış. Əvvəlki sonuncudan həmişə evdən alıb işlətmədiyi pulun əvəzində Ç. Abdullayevin kitablarını alıb oxuyurmuş. Belə-belə o qədər oxuyur ki, axırda özü də nəsə qaralamağa başlayır. Bu Qaraqan fağırın da bir bic AYB üzvü qonşusu var imiş. Qaraqan bir gün bu qonşu əmigilə gedir. Həmin bu qoca qurd əmi Qaraqanın qaralamasını oxuyur və onun yaddaşına qaralama həkk olunur. Çak Palanki fırıldaq da səhəri gün Bakıya gəlməli imiş. Qonşu – qoca qurd əmi də fürsəti fövtə verməyərək – irsi xüsusiyyəti üzrə – qaralamanı Çaka satır. Bir az müddətdən sonra film də ərsəyə gəlir.

İndi sizə filmin süjet xəttini deyə bilərdim. Sadəcə, ehtiyac yoxdur. Bilirəm ki, mənə inanırsınız. Həmçinin düşünürəm ki, oxşarlığı görüb dəhşətə gələrsiniz.

Bilirəm, indi beyninizdə müxtəlif suallar yaranır. Münsiflər hara baxır? Televizora az baxırlar hər halda. Yoxsa indiyə kimi çoxdan haray-həşirləri aləmi bürümüşdü. Bəs niyə plagiat bərəsində məhkəmələrə müraciət edilmir? Oturmuşuq da analoqu olmayan ölkəmizdə, onsuz da ölkəmiz misli görülməyən addımlarla elə inkişaf edir ki, qarşısını heç cür almaq mümkün deyil. Dünyanın nankor ölkələri – Qərb ölkələri bunu görməsələr də heç nə olmaz. Təki bu plagiatı bəhanə gətirib ayağımıza badalaq vurmasınlar.

22.7.2010

***

Dağ yollarında avtobus onları amansızcasına yırğalayırdı, qız gözlərini sürücüdən bircə an belə çəkmirdi. Onun sarı kiteli bu dəmdə qız üçün bütün dünyanı əvəz edirdi. Onun çiyni dağı iki yerə bölmüşdü.
Qarşıda iki aşırım dururdu.
Atlı ekipaj özünü onlara yetirmək üzrəydi. Avtobusu yoldan kənara çəkdi. Ekipaj təpəni aşıb üzüaşağı uzaqlaşdı.
-Çox sağ olun!
Təmiz və aydın səs sürücünü xəyaldan ayırdı. O, təzim edirmiş kimi başını aşağı əyərək razılıq etdi.
Odun yüklənmiş araba özünü yetirdi. Arabaya da yol verdi.
Araba.
-Çox sağ olun!
Fayton.
-Çox sağ olun!
At.
-Çox sağ olun!
On dəqiqə ərzində on nəfərlik ekipaj, odun arabası və fayton avtobusu arxada qoymuşdu. Və hər dəfə də sürücü eyni sözü eşidirdi: “Çox sağ olun!”
O, sürəti artırmırdı və avtobus bir qayda üzrə aramla yol boyu şütüyürdü. Onun boy-buxunundan nəciblik yağırdı-sadə və təbii idi.
Avtobus artıq dörd saat idi ki, yol gedirdi. Sürücü fənərləri yandırmışdı. Qarşılarına yenə bir atlı çıxdı, işıqları söndürdü.
-Çox sağ olun!
-Çox sağ olun!
-Çox sağ olun!
Bütün yol boyu sürücü öz üstünlüyündən istifadə etmədiyi üçün atlılar və arabaçılar arasında özünə əməlli-başlı hörmət qazandı.

***

Avtobus dağ yollarını arxada qoyub vağzal meydanına yaxınlaşmaqdaydı. Qız üşüdüyündən anasına sığınmışdı.
-Burada saxlayın,- anası dedi və sürücüyə yaxınlaşdı,-qızım deyir ki, siz onun xoşuna gəlirsiniz. Sizdən xahiş edirəm, sizə yalvarıram. Sabah o, kişilərin əlində olacaq, bu qızcığaz həyatında heç vaxt belə şey görməyib. Əgər bu gözəl qız sizin avtobusda bu yolu getsə, əgər…
Dan yeri söküləndə sürücü mətin addımlarıyla meydanı keçib ucuz mehmanxanalardan birinə yollandı. O gözdən itincə ana ilə qız onun arxasınca baxdılar. Qırmızı rəngli böyük avtobus birinci qatarın sərnişinlərini gözləyirdi.
Qız avtobusa birinci mindi. Sürücünün əyləşdiyi qara dərili oturacağı sığalladı. Soyuqdan qorunmaq üçün əllərini anasının ovucları içində gizlətdi.
“Bəlkə geri qayıdaq… Qız bağırır, ana söyür. Başqa heç nə fikirləşə bilmirəm. Bəlkə onu götürüb saxlayım? Uzaqbaşı yazacan, o vaxtacan ki, canı qızsın. Ona lap yazığım gəlir.” Sürücü belə düşünürdü. Qeyri-ixtiyari dayandı və geri döndü.
***
Birinci qatar vağzala çatıb dayandı və üç sərnişin düşdü.
Sürücü oturacağı sahmana saldı. Qız nəzərlərini ona zilləmişdi. Payız səhərinin sazağı onun çiyni üstündən axıb keçirdi.
Avtobus arabaya çatdı. Onlar yolun kənarına çəkildilər.
-Çox sağ olun!
Fayton.
-Çox sağ olun!
At.
-Çox sağ olun!
-Çox sağ olun!
-Çox sağ olun!
Dağ yollarından keçən 60 km-lik məsafədə demək olar ki, təşəkkür borcunu tamamilə ödədilər. Sürücü bu qəribə sərnişinləri yenidən yarımadanın cənub səmtindəki liman şəhərinə qaytardı.
…Xurma bu il yaxşıca bəhər vermişdi. Dağlarda payız gözəl idi.

Çevirdi: Kənan Hacı

– Bu yaxınlarda Milli kitab mükafatının qalibi Elxan Qaraqanın “A” romanı ilə bağlı “plagiatdır” fikirləri səsləndirildi. Mətbuatda bu mövzu ətraflı işıqlandırıldı. Sizin buna münasibətinizi bilmək maraqlı olardı.

– Oxudum yazılanları. Nə publisistikaya, nə ədəbi tənqidə, nə ədəbiyyatşünaslığa, heç nəyə dəxli olmayan fikirlər, arqument gətirmək cəhdləriydi. Adam bilmir gülsün, təəssüflənsin, ya qəzəblənsin. Yazıların müəllifi Cavid Ramazanovun ədəbiyyat, plagiat haqqında təsəvvürlərinə, “Azadlıq” radiosundakı keçmiş yurdçu Xədicə xanımın müsahibədə verdiyi sualların jurnalistika baxımından üslubuna , söhbət etikasına adamın yazığı gəlir… “Alma” qəzetinin adı, loqosu barədə məlumatınız varmı bilmirəm. Bu adda və təxminən elə bu formalı loqoyla nəşr olunan qəzetlər, dərgilər qərbdə doludur. Bir neçəsi Türkiyədə də var. Tutduqları istiqamət də elə təxminən “Alma” qəzetiylə eynidir. İndi nədir belə bir oxşarlıq, bənzərlik tapan kimi sevincək olub yazmaq lazımdı ki, ay camaat “Alma” qəzetinin adı, loqosu və hətta ideologiyası da plagiatdır? Axı plagiat belə bir şey deyil. Burda ancaq məşhur filmin adı yada düşə bilər: “ Alma almaya bənzər”.

- Bəzi yaşıdlarınız sizin AYB sıralarına qoşulmağınızı səhv addım kimi qiymətləndirir. Sizcə düzgünmü qərar vermisiniz?

– Mənə elə gəlir ki, gərək Hakan Şükür o vaxt Qalatasaraydan İnterə getməyəydi, eləcə də Əmrə də Nyukasl Yunaytedə keçməyəydi. Dostoyevski gərək qumar oynamayaydı, Edqar Po çox içməyəydi, Şarl Bodler düşgün həyat tərzindən uzaq duraydı, Lorka Qranadaya getməyəydi, Nazim Hikmət yaşlı vaxtı Veraya aşiq olmayaydı, Səməd Səmədov biləydi ki, dövlət himninin sözlərini kim yazıb və s. Bu mənim fərdi seçimimdi. Heç kimin mənim yerimə səhv və ya düz addım atıb deməyə ixtiyarı yoxdur. Qərar vermək də , fikrimi dəyişmək də yalnız mənə aiddir. Kim istəyir AYB-yə üzv olsun, ya da AYO-ya özü bilər. Bu fərdi məsələdi. Kim də istəyir “Şirzadın” kafesinə abunə olsun, “Baca” qrupu ya da “Qaraca” qrupu yaratsın. Önəmli odur ki, böhtan atmasın, qərəzli olmasın, istedadlı olsun, mütaliəli olsun, cibində diktafon gizlədib əclaflıq eləməsin, xaricdən qrant alıb Azərbaycanı söyməsin, köşə yazılarının kölgəliyində azadlıq axtarmasın, ətrafına topladıqlarını qaldırmaq üçün xaricdə Füzulidən Salam Sarvana qədər bütün Azərbaycan poeziyasının üstündən xətt çəkməsin.

- Uzun müddət Azərbaycan poeziyasında sərbəst şeir bumu yaşandı. Son dövrlər isə hecaya qayıdış müşahidə olunur. Bunun öncüllərindən biri də sizsiniz. Sizcə müasir dövrün şeiri hansı vəzndə yazılmalıdır?

– Janrların, formaların yaşamaq icazəsi həmişə müəlliflərdən asılı olmur. Ədəbiyyat özü də canlı orqanizm kimi zaman-zaman xoşuna gəlməyənləri zibil qabına atır. Tərsinə də olur. Bəzən nə vaxtsa atdığından peşman olub heç vaxt kirlənməyən əllərini zibil qabına salır və atdığını geri götürür. Mən obyektiv hökm verə bilmərəm. Subyektiv fikrim isə belədir ki, hecasıyla, sərbəstiylə fərq etməz istedadla, səmimiyyətlə, ustalıqla yazılmış istənilən mətnin taleyi yaxşı olacaq. Deyirlər ki, şeir zamanıdı. Mən tam əksinə düşünürəm. Paradoksal deyilmi biz deyirik ki, şeir vaxtı deyil, romanlar yazılmalıdır. Eyni zamanda da deyirik ki, sürət əsridi. Qalın romanlar yazılır, tərcümə olunur. Sürət əsrində məntiqlə 500 səhifə romanı oxumaq asan olmalıdı, ya bir səhifə şeiri? Bu fikri, şeir ölüb, fikrini bütün dünyada bilərəkdən tirajlayırlar. Ədəbiyyatda şeirə də, romana həmişə yaxşı yazıldıqca yer var. Bilirik ki, dünya arenasına daha çox prozayla çıxmaq olar. Amma məncə həm də həmişəkindən daha çox şeir zamanıdır. Amma o daha geniş bir müzakirənin temasıdır ki, çağdaş şeirin istiqaməti, obrazlar sistemi, romanın dili, mövzular və s.

– Yazıçıların siyasətə qoşulmağına necə baxırsınız?

– Fərdi məsələdi. Siyasət bütün dövrlər üçün ədəbiyyatı “redaktə etmək” istəyib. Bu mənada demək olar ki, yazıçı siyasətə birbaşa qoşulmasa da, siyasət yazıçıya dolayı da olsa “qoşulur”.

– Bəzən belə fikirlər səslənir ki, Azərbaycan dili kasaddır və bu dillə ciddi bir nailiyyət qazanmaq olmaz. Yeni böyük bədii əsər yazmaq olmaz. Siz bu barədə nə fikirdəsiniz?

– “Böyük” sözünü həcm mənasında deyirsizsə yazmaq olar. Hər ay palaz-palaz istedadsızca, zövqsüzcə yazılmış kitablar görürük satışda. Bu mənada “böyük” əsərlər yazılır. Amma “böyük” sözünü keyfiyyət göstəricisi kimi deyirsizsə, burda vəziyyət dəyişir. Azərbaycan dili məncə konservativ, kompleksli dildir. Bu dil o qədər mühafizəkardı ki, onun “olmaz”ları çin səddindən uzundur. O qədər komplekslidir ki, uzaq olduğu dillərlə “ünsiyyət”dən utancaq yeniyetmə kimi qaçır. Halbuki yeniyetmə deyil. Məncə dilimizə özgə dillərin “giriş-çıxış” qadağası, ya da icazəsi aradan götürülməlidir. Ən azı eksperiment üçün.

- Bir az da yaradıcılığınız barədə danışın.

– Bu yaxınlarda “525-ci qəzet”in seriyasından bir şeir kitabım çap olunmalıdır. Son illərin məşhur yazıçısı Xalid Hüseynin bestseller olmuş “The Kite runner” romanını ruscadan dilimizə çevirmişəm. Demək olar ki, bitirmişəm. Bodriyarın “Səssiz yığınlar kölgəsində və kütləviliyin sonu” əsərini türkcədən çevirməyə başlamışam. Mövzusunu təxminən 4 ildir düşündüyüm bir romanı qaralamağa başlamışam. Proza ağır fiziki iş tələb edir. Ümid edirəm ki, yaxşı olacaq. Müxtəlif adamlar, əsərlər barədə yazdığım esseləri də toplamaq istəyirəm.

– Mütaliə necə, mütaliə edə bilmisinizmi yeni əsərlərdən?

– Mütaliə mənim uzun illərdi ki, bir gün belə ara vermədən gördüyüm yeganə işdir. Bir xeyli maraqlı mətnlər oxumuşam. Bunun içində bizim müəlliflər də var, xarici də. Fəxri Uğurlunun demək olar ki, bütün hekayələrini oxudum. Gənclərdən Zərdüştün, Cavidin, Sahilənin bir neçə maraqlı hekayəsini oxudum. Cavidin çapa hazırlanan romanını da oxudum. Ziyad Quluzadənin çapa hazırlanan romanını oxudum. Elvin Bakiroğlunun yeni şeirlərini, Mövludun məqalələrini, Səlim Babullaoğlunun tərcümə etdiyi Zbiqnev Herbertin çox maraqlı şeirlərini oxudum. Elif Şafakın 4 kitabını oxuyub bitirdim. Den Brounun sonuncu romanı “İtmiş simvolu” oxudum. Ekonun “O biri günün adası”nı oxudum. Marian Stamp Daukinsin “Heyvanların səssiz dünyası” araşdırmasını, Jared Diamondun “Tüfəng, mikrob və Dəmir” kitabını oxudum. Nə isə bu siyahını hamısını deyəsi olsam çox uzun olar. Bütün bunlarla bərabər son vaxtlar başlamışam bu vaxta qədər oxuduqlarımı sistemə salım. Başlamışam antik dövrdən oxuduqlarıma bir də baxıb sistemləşdirim, oxumadıqlarımı oxuyum.

- Ədəbi mühitdə hamı özünü gah modernist, gah postmodernist elan edir. “İzm”lərə münasibətiniz necədi?

– Münasibətim normaldı. Mənim mətbuatdan oxuduğum, izlədiyim qədəriylə bizdə cərəyanlar haqqında, xüsusilə də postmodernizm haqqında sitat səviyyəsində bilirlər. Hansısa məqalədən, kiminləsə söhbətdən eşitdikləri 5-6 cümlədən o yana keçməyən təkrar fikirlərdi. Adicə onu deyim ki, Elxanı plagiatda ittiham edənlər, bu fikri köşəsinin sonuna əlavə edənlər, face-də paylaşanlar hamısı postmodernizm tərəfdarları, postmodernizm şüarbazlarıdı. Elxanın romanı qəti plagiat deyil, hərçənd ki, postmodernizm şüarlarının altında gizlənib, amma postmodernizm barədə ordan-burdan eşidənlərə tövsiyyə edə bilərəm ki, gedib tapıb oxusunlar və postmodernizmin plagiata münasibətini öyrənsinlər. Rusca bilənlər rusca oxusun , bilməyənlər üçün dəyərli Əsəd Cahangir İrina Nikitanın “Postmodernist sənəti”ni tərcümə edib, “Azərbaycan” jurnalında çap olunub. Postmodernizm plagiatın, açıq mənimsəmənin tərəfdarıdır. Orjinallıqdan imtina edib, həm də müəllif qalmağın tərəfdarıdır. Mən postmodernizmin bu müddəasını qəbul eləmirəm. Bilirəm ki, elə Qaraqan da razı deyil. Hər halda çıxıb bəyanat verə bilərdi ki, plagiat etmişəm, postmodernizmindən sipər kimi istifadə edərdi. Necə ki, çoxları istedadsızlıqlarını postmodernizmin altında gizlətmək istəyir. Bu total savadsızlıq, paxıllıqla heç yerə getmək olmaz.

- Ədəbiyyatda, elmdə inkişafa ümidsizsiz…

– Ümidsiz deyiləm. Sadəcə dünyada elə işlər var ki, bu işlərdən tez xəbər tutmaq lazımdı. Qərbdə dünyanın yaranması ilə bağlı olan bir neçə nəzəriyyəni təcrübi müstəviyə daşımaq istəyirlər. Neçə ildir ki, dünya elminin gündəmində Böyük Kollayder məsələsi var. Bakıya Dalinin, Pikassonun orijinal rəsmləri, heykəlləri gəlir, amma adamların ya xəbəri olmur, ya da marağı. Mən istəyirəm bizim sənət adamları 5 manatlarını heç olmasa bircə günlük arağa verməsinlər, “Müasir incəsənət muzeyinə” gedib Pikassonun tablosuna baxsınlar, Dalinin heykəlini görsünlər. Çox demirəm heç olmasa gündə 50 səhifə də kitab oxusunlar.

– Müsahibəyə görə təşəkkür edirəm.

– Mən də təşəkkür edirəm.Çox sağ olun.

Söhbətləşdi:
Nərmin Hüseynzadə

Metrodayam
Qatarlar iki dəqiqədən bir gəlib gedir.
Minmirəm
Sayıram ömrümdən gedən dəqiqələri.
Qatarlar ötdükcə
Ömrümdən gedir.
Deyəsən lap qocalmışam…..
Diqqət,Diqqət
Sərnişinlərin nəzərinə
Qatar depoya gedir.

***

Get dərdini,qəmini
soyun gəl
Get üzünü çayda yu
qara bəxtini
suya axıt gəl!
Gəl bir az
üzünə,gözünə
sevinc sürtüm
xoşbəxtlik libası
alım bahalı.
Bəsdir nəfəs aldın
Bir az yaşa sən!

***

Telefon.
Nə qəribə aparatdı.
Arzulayanda basırsan düyməni
1 neçə dəqiqəlik
Səsin qonaq gedir
əzizinin səsinə
Deyirəm bir aparat olaydı
Düyməsini basaydın
qonaq gedəydin bir neçə dəqiqəlik əzizinə.

GECƏNİZ XEYRƏ QALSIN!

Üç yoldaş, uzun yol, yerişlər qıvraq,
Tutqun bir gecənin ömrü yarıdır.
Qarşıda zülməti səylə yararaq,
Yolumuz sürətlə evə sarıdır.

Yenə də işıqlar hər günkü təki
Qəflət yuxusunda yuxulayırdı.
Hərdən bir gözünü açıb çəpəki,
“Artırmı saçlarda dən?” yoxlayırdı.

Qoy yerə tacından Ay işıq saçsın,
Hər gecə önündə qurulanda taxt.
“Ayrılaq, gecəniz xeyirə qalsın”,
Bizlərdən bir nəfər dilləndi bu vaxt.

“Xeyirə qənşər get” söyləyərək biz,
Xeyirlər dilədik dost ünvanına.
O döndü, ayrıldıq, indi ikimiz
Daraşdıq çuxurlu yolun canına.

Bir azdan özümdə tək dinəsiyəm
Bu aylı, ulduzlu göyün altında.
Deyəsən, indicə təklənəsiyəm,
Qazandım bir “gecən xeyrə qalsın” da.

“Xeyirə qənşər get” söyləyib də mən,
Döndüm evimizin səmtinə sarı.
Bir fikir oyandı beynimdə birdən,
Doğradı gözümdə qaranlıqları.

Bəs mən evimizə dönəndə tini,
Kim yenə gedəcək bu yolla-izlə?
Bəs kimə gecənin gecə xeyrini
Söyləyim bölüşək bir-birimizlə.

Birdən ixtiyarsız qanrılıb dala,
Yavaş pıçıldadım – səsim qısalsın.
“Sən mənim gecəmə xeyir arzula,
Ay gecə, gecən də xeyirə qalsın”.

İLK UÇUŞ

Həsrətindən ibrət alıb Məcnunun,
Uçub sənin ürəyinə qonaram.
Gülləsinə heyfi gəlsə ovçunun,
Uçub sənin ürəyinə qonaram.

Dərd eşqimi öz başıma uçursa,
Əl uzatsam, əllərimi qucursan.
Tanrım məni “dövlət quşu” uçursa,
Uçub sənin ürəyinə qonaram.

Haraylayın, gəlsin dədəm ozanı,
Adlandırsın bu dastanı yazanı.
Qəfəslərdən bir azadlıq qazanıb,
Uçub sənin ürəyinə qonaram.

Haqq yolunda xidmət edən bir ürək
Söylə yarım, nədən qorxu çəkəcək?
Ürəyimin gözlərindən öpərək,
Uçub sənin ürəyinə qonaram.

Qəlbim seçən özgəzinə vurulsa,
Yerə girrəm, qara torpaq yarılsa.
Şairlikdə ilk uçuşa yorulsam,
Uçub sənin ürəyinə qonaram.

talehoglu@gmail.com

Söhbətləşdi : Əsəd Qaraqaplan
doqquziklim.net

Süzan Zontaq: İstərdim ki, bir çox yazıçıların yaradıcılığına göstərmiş olduğu təsir haqda nə düşündüyünü Borxes özü anlatsın.

Hərçənd bilmirəm ki, onun özü belə bir təsirin doğrudan da olduğunu qəbul edirmi?

Axı Borxes öz yaradıcılığı haqqında, hər zaman təvazökarcasına danışır…

Xorxe Luis Borxes: Bu təvazökarlıq deyil, sadəcə, mən sağlam düşünürəm.

Bu qədər məşhur olmağım özümə də təəccüblü gəlir. Heç vaxt, belə bir şey haqda düşünməmişəm.

Mənə şöhrət o zaman gəldi ki, artıq yaşım əllini xeyli ötmüşdü. Məni – birdən gördülər.

Beləliklə mən diqqət çəkməyən adi həyatımla vidalaşmalı oldum.

Məşhurluğa təzəcə alışıram və görürəm ki, şöhrət məndən dəhşətli dərəcədə çox enerji alır. Ətrafımda müşahidə etdiyim alicənablıq da məni heyran edir.

Hərdən mənə elə gəlir ki, mən – indi kifayət qədər geniş yayılan mövhümi təsəvvürlərin bir növünü özümdə təcəssüm etdirirəm.

Və hər an aşkarlana bilər ki, mənim məşhurluğum saxtadır, fırıldaqçıyam. Amma hətta belədirsə də, bu mənim özümdən asılı olmadan belədir.

S. Z.: Adətən, siz başqa yazıçılar haqqında heyranlıqla bəhs edirsiniz. Xüsusən də, keçmişin yazıçıları haqda…

X.L.B: Və xüsusən də Amerika ədəbiyyatının tarixi simalarından.

O yazıçılar ki, mən onlara çox borcluyam. Yeni İngiltərə haqqında və onun dünyaya verdiyi dəyərli insanlar haqqında düşünərkən (bəlkə də, bunu nə cürsə astroloqlar izah edə bilər) Emmerson, Melvill, Toro, Henri Ceyms, Emii Dikinson və bir çox başqaları bir-bir yadıma düşür.

Bəlkə də, onlar olmasaydı, biz də olmazdıq. Axı, biz hardasa, bu Yeni İngiltərə ulduz bürcünün əksiyik.

S. Z: Amma, əvvəllər siz daha çox ingilis ədəbiyyatı ilə maraqlanırdınız.
X.L.B: Bəli, amma ömrümdə ilk dəfə oxuduğum roman Mark Tvenin “Heklberri Finn” əsəri oldu.

Sonra isə Preskotun “Meksika və Perunun fəthi” əsəri. Bu günə qədər də onları minnətdarlıq hissi ilə xatırlayıram. Fikrimcə, yazıçıya bəşəriyyətin bütün keçmişi təsir göstərir.

Təkcə hansısa ölkənin mədəniyyəti, hansısa dil yox, hətta oxumadığı və dil vasitəsilə ona gəlib çatan müəlliflər də təsir edir.

Çünki dil estetik amildir və minlərlə insanın əsəridir.

S. Z: Sizi ingilis və amerikan ədəbiyyatlarından başqa hansı ölkənin ədəbiyyatı maraqlandırır?

X.L.B.: İlk öncə, skandinav ədəbiyyatı, saqalar, island ədəbiyyatının qədim dövrü…

Bilirsiniz, bütün ədəbiyyat gözəldir. Məsələn, Verlensiz, Hüqosuz bir dünya təsəvvür etmək – çox kədərli olardı. Niyə özümüzü nədənsə məhrum edək ki? Kitabxana asketi olmaq nədən ötrü lazımdır?

Kitabxanalar bizə daimi səadət bəxş edirlər – mümkün olan səadət! Məsələn, əgər mən Robinzon Kruzo olsaydım, özümlə adaya götürəcəyim kitab Bertran Rasselin “Qərb fəlsəfəsinin tarixi” olardı.

Və yəqin ki, bu mənə kifayət edərdi. Amma, daha yaxşı olardı ki, mənə özümlə ensiklopediya götürməyə izn verəydilər.

Axı, mənim kimi hər şeylə maraqlanan veyil adam üçün ən yaxşı mütaliə vasitəsi elə ensiklopediyadır.

Özü də fərqi yoxdur, bu, ən qədim ensiklopediya – Plininin ensiklopediyası da ola bilər, Britaniya və ya Avropa ensiklopediyası da.

Onların hamısı qiymətsizdi.

S. Z.: İndi məhz hansı ədəbi janrla məşğul olmaq istərdiniz?

X.L.B.: Elə işlədiyim janrla. Mən kiçik şeirlər və hekayələr yazıram.

Bunlar xoşuma gəlir, amma bir daxili tələbat da hiss edirəm ki, indi özümü yalnız bu janrlara həsr etməliyəm, yoxsa onlar məni qarabaqara izləyəcəklər.

Və yalnız bu işi bitirəndən sonra bir başqasına keçə bilərəm. Tezliklə “Zəmanət” adlı kitabım nəşr olunacaq ki, oraya 30-40 qısa həcmli əsərim daxil olacaq. Amma bilmirəm – yaxşı çıxacaqlarmı? İddialı görünməyəcəklər ki?

S.Z.: Sizin həmişə qısa həcmli janrlardan xoşunuz gəlib…
X.L.B: Bir dəfə Edqar Po demişdi ki, təbiətdə ümumiyyətlə uzun şeir olmur.

S.Z.: Amma, uzun əhvalata bənzər bir şey də var. Adına “roman” deyirik…

X.L.B.: Bir qayda olaraq, mən bu janra “güc gələ” bilmirəm. “Don Kixot”u, Konradı və Dikkensi çıxmaq şərtilə. Hətta məşhur romanlara, məsələn, Tekkerey və Floberin romanlarına “tab gətirə” bilmədim. Amma, heyif…

S.Z: Bizim dövrümüzün ən heyrətamiz fenomenlərindən biri də yapon ədəbiyyatına olan kütləvi maraqdır.

X.L.B.: Bəli, razıyam. Mən hal-hazırda yapon dilini öyrənməyə çalışıram.

Amma elə mürəkkəb dildir ki… Bizim qərb dillərimiz yapon dilindən çox uzadır – ispan dili quarani dilindən uzaq olduğu qədər.

Yapon dilli – sözün çoxlu məna çalarının olması ilə zəngindir.

Elə buna görə də, bir hokkunun bir neçə tərcüməsini oxuya və hər birini fərqli və dəqiq tərcümə hesab etmək olar.

Çünki, orijinal heç vaxt – müdrikcəsinə birmənalı olmur.

Henri Ceymsin nəsri kimi.

S.Z.: Yapon ədəbiyyatında ən maraqlı məqam, mənim fikrimcə, miniatürizasiya cəhdləridir.

X.L.B.: Bir də hər anın dəyərini anlamaq cəhəti.

Bu hər hokkuda diqqəti çəkir. Sanki, onların məqsədi – anı saxlamaqdır. Və bir də mən yapon ədəbiyyatında metaforanın yoxluğuna diqqət etmişəm.

Belə təəssürat yaranır ki, yaponlar üçün, hər bir əşya və hadisə unikaldır, müqayisə etmək olmaz. Amma, təzad yaratmaq istəyirsənsə – buyur.

S.Z: Siz demək istəyirsiniz ki, metaforanın vəzifəsi anı uzatmaqdır?

X.L.B.: Əlbəttə! Özü də belə təsəvvür yaranır ki, bu, yapon ədəbiyyatının anı saxlamaq çabalarıyla ziddiyyət təşkil edir.

S.Z.: Yazıçıların çoxu yazmağın çətinliyindən gileylənir…

X.L.B.: Yox, yox. Yazmamaq daha dəhşətli olardı. Mənim üçün bu demək olar ki, qeyri-mümkündür.

S.Z.: Şübhəsiz ki, Borxes istisnadır. Mən tez-tez düşünürəm ki, yazıçılıq çox nadir və qəribə qabiliyyətdir.

Haqqında bildiyim yazıçıların demək olar ki hamısı, o cümlədən mən özüm, hələ lap uşaq vaxtından kim olacağımızı bilmişik…

X.L.B.: Hər halda Konrad və De Kuinsi bunu bilirdilər. Elə mən də (müqayisə mənasında demirəm) həmişə bilirdim ki, taleyim ədəbiyyatla bağlı olacaq Bilirdim ki daim ədəbiyyatla bağlı olacam – ya yazıçı kimi, ya da oxucu kimi.

S. Z.: Siz nə vaxtsa dərc edəcəyiniz kitablar barədə düşünürdünüzmü?

X.L.B.: Xeyr, heç zaman bu barədə düşünməmişəm. Məni yalnız oxumaq və yazmaq həzzi düşündürürdü. Dərc etmək… Heç zaman!

S. Z.: Siz də Emili Dikinson kimi, sağlığında heç bir şey dərc etdirməmiş yazıçı ola bilərdinizmi?

X.L.B.: Bəli. Amma, artıq ağılsız addım atılıb. Bir dəfə, mən əsərlərimizi nə üçün nəşr etməyimiz barədə Alfonso Reyesə sual verdim.

O isə, cavabında: “Biz öz əsərlərimizi ona görə çap edirik ki, həyatımızı qaralamalara sonu bilinməyən düzəlişlər etməyə sərf etməyək.” – dedi.

Məncə, o haqlı idi. Hər hansı bir kitabım işıq üzü görərkən mən onunla baş verən heç bir şeylə maraqlanmıram.

Onun haqqında nə yazılır, necə oxunur, tələbat varmı… Mən sadəcə başqa arzuyla yaşamağa başlayıram – yeni kitab yazmaq. Özü də tamam fərqli kitab. Amma, bir qayda olaraq hər növbəti kitabım əvvəlikinə bənzər olur.

S.Z.: Bir dəfə, Valeridən soruşmuşdular ki, şeirin artıq tamamlandığını nə vaxt bilmək olar? O da cavab vermişdi ki, “O vaxt ki həmin şeiri naşir gəlib aparır”.
X.L.B.: Hər dəfə söz yekun redaktə məfhumundan düşəndə, mən çox təəccüblənirəm.

Məgər güman etmək olarmı ki, hansısa müəllif nə naxtsa, hansısa düzəlişi – nöqtəni, yaxud epiteti yersiz hesab edər? Bu absurddur.

S.Z.: Bütün yazdıqlarımı yenidən yazmaq arzusunu mən də özümdə hiss edirəm.

X.L.B.: Mənsə, bütün yazdıqlarımı məhv etmək istərdim. Amma, mənə yalnız bir kitabımı, “Qum kitabı”nı xilas etmək xoş olardı.

Və yəqin ki, bir də “Gizli yazı”nı. Qalanları isə, unudula bilər və unudulmalıdır da.

S.Z.: Borxes nəsr və nəzm arasındakı fərq barədə nə düşünür?

X.L.B.: Mən düşünürəm ki, əsas fərq oxucudan gəlir. Nəsr səhifələrindən oxucu xəbərlər, məlumat, mülahizə gözləyir. Amma, nəzm oxucusu bilir ki, şeir onun hisslərinə təsir etməlidir.

Tekstin özündə heç bir fərq yoxdur, fərq oxucuda, onun yanaşmasındadır.

Mən düşünürəm ki, klassika necəsə xüsusi tərzdə yazılmış yox, xüsusi şəkildə oxunmuş kitablardır.

S.Z.: Yəni, siz oxucu müxtəlifliyinə həqiqətən də inanırsınız?

X.L.B.: Dünyada nə qədər oxucu varsa, o qədər də oxucu növü var. Mən həm də inanıram ki, hər nəsr və ya nəzm səhifəsi özlüyündə təkraredilməzdir.

S.Z.: O zaman, gəlin, oxucu toplumunun genişlənməsi üçün əməkdaşlıq edək.

X.L.B.: Bəli. Çünki, bu insan kateqoriyası məhv olmaq üzrədir. Məhz buna görədir ki, yazıçı çoxdur, amma oxucu tapılmır. Gəlin, Oxucu sektası və ya Gizli Oxucu Cəmiyyəti yaradaq.

Tərcümə etdi: Rüfət Əhmədzadə

Azadlıq radiosu

- İstəsək də, istəməsək də Azərbaycan həm vətənimiz, həm həbsxanamızdır. Alın yazımız, taleyimizdir. Burada yaşamaq, yaratmaq çətin olsa da, yaşayıb yaratmalıyıq.

Gedəcək qeyri yerimizmi var? Əlbəttə, getmək də, köçmək də olar. Rahat bir ölkəyə sığınanları qınamıram, əksinə çox yaxşı başa düşür, bəzən də təqdir edirəm.

Əliyevlərin idarə etdiyi ölkədə yaşamaq hər adamın işi deyil. Bıçaq sümüyə dirənəndə, özün və ailə üzvlərin repressiyalara, işgəncələrə; “petux”, narkoman kimi böhtanlara məruz qalanda qaçıb canını, şərəfini, namusunu qurtarmayasan nə edəsən?

Lakin mən yenə də işıqlı gələcəyin, aydınlıq sabahların intizarı ilə yaşayıram, ümidimi itirmirəm deyə, hər şeyin yaxşı olacağına, düzələcəyinə inanıram.

Ona görə də hələ buradayam. Həm də ki, gəlin açıq danışaq – başqa ölkədə mən kimə lazımam? Bir yazar olaraq materialım buradan çıxır. Gözümü açıb Azərbaycanı, azərbaycanlıları görmüşəm – tərbiyəm, əxlaqım, dünyagörüşüm Azərbaycanda, azərbaycanlıların əhatəsində formalaşıb.

Uğurlarımı da, uğursuzluqlarımı da Azərbaycana borcluyam. Özü də Azərbaycanda yazıb yaratmağın öz ləzzəti var. Bizim Latın Amerikasından fərqimiz nədir?

Görəcəksiniz, gün gələcək biz də öz Markesimizi yetişdirəcəyik. Buna ürəkdən inanıram.

- Sizi Azərbaycan cəmiyyətində daha çox homoseksuallıq kimi qeyri-ənənəvi mövzuda əsər yazan nasir kimi tanıyırlar. Qeyri-ənənəvi oriyentasiyalar Sizə niyə maraqlıdır yazıçı kimi?

- Qeyri-ənənəvi oriyentasiyalılara qarşı xüsusi marağımın, simpatiyamın olduğunu mənim dilimdən eşitmisinizmi?

Romanım oxunduğu zaman, belə bir qənaət hasil olurmu?

Hesab edirəm ki, haqqımda belə fikirlərin formalaşmasının kökündə Taleh Şahsuvarlı və onun kimi mənə qarşı qərəzli mövqedə duran tənqidçilərin “Artuş və Zaur” romanının sosial, siyasi yönünü deyil də, “maviliyini” işləməsi dayanır.

Mən geylərin toplumda mövcudluğunu, bir fakt kimi qəbul edirəm. Hər halda siz də onların varlığını inkar edəcək deyilsiniz.

Onlara münasibətimiz nə olur olsun – onlar var və gizlənmək ehtiyacı duymadan küçələrdə sərbəstcə gəzirlər, hər gün də qarşımıza çıxırlar.

Deməli toplumun “anti-homoseksual” ritorikası boş və saxtadır.

Əks təqdirdə geylər özlərini bu qədər rahat hiss etməzdilər. Ya biz çox tolerantıq, ya da iki üzlüyük. Gərək seçim edək və toplumun geylərə qarşı belə dözümlü münasibətinə bir ad qoyaq.

Yeri gəlmişkən, geylərə qarşı son dərəcə tolerantam. İki və daha artıq şəxsin dörd divar arasında, yataq otağında nə etməsi məni zərrəcən maraqlandırmır.

- Ümumiyyətlə, Azərbaycan oxucusu pornoqrafik və ya erotik səhnələrlə bol olan əsərləri oxumağa hazırdımı?

- Əlbəttə hazırdır. Əvvəllər də “Min bir gecə” nağıllarını acgözlüklə oxuyub, indi də oxumaq istəyir, oxuyur da. Görürsünüz, burada da geylərə münasibətdə müşahidə etdiyimiz qeyri-səmimi, iki üzlü yanaşma var.

Azərbaycanlı belə mövzulara hazır olmadığımızı (özü də bütün toplumun adından) deyə bilir, amma özü belə mövzulardan ötrü sino gedir. Azərbaycanlıların telefon kameralarına çəkdikləri iki yüzdən artıq porno görüntü də bunu təsdiqləyir.

Mən bu təmayüllərin əleyhinə deyiləm – sadəcə sivil formaya transformasiyasının tərəfdarıyam. Bəlkə sizə qəribə görünəcək, amma mən Azərbaycanın seksual inqilabın astanasında olduğunu düşünürəm.

Gec-tez bu hadisə baş verməlidir. Qadınlı kişili, latent olaraq hamı bunun arzusundadır, bunu istəyir. Dilə gətirməsə də, komplekslərini boğub başqa sahələrə sublimasiya etsə də seksual azadlığın həsrətindədir.

- Seksual inqilab bizə lazımdırmı?

- Biz azadlıqdan danışırıqsa, seksual inqilabın zəruriliyini də qəbul etməliyik.

Orta əsrlərin əxlaq normativlərini bizə sırımağa çalışan mollalar, xalqımızı zəlil günə qoyurlar, bizi geriyə aparırlar. Azərbaycan insanı, türk insanı daxilən modernizmə açıqdır.

Türklüyün təməlində proqressivlik, modernizm, plüralizm var.

Türk etnosu bu dəyərləri islamla tanışlıqdan sonra itirdi. Millətimiz din, milli-mənəvi irs, mentalitet kimi “dəyərlərin” məngənəsində sıxılıb qalıb.

Çıxış yolu nədir? Avropa dəyərlərinin olduğu kimi – PİSİ VƏ YAXŞISI – hər şeyi ilə birlikdə qəbul etmək.

Bir daha deyirəm – Avropanın türklüklə, türk irqi ilə bağlı heç bir problemi yoxdur, çünki Türklüyün təməlində yatan dəyərlər elə Avropanın dəyərləridir. Avropanın geriçilərlə, mollalarla, “Allahu Əkbər” qışqırıb özlərini partladanlarla problemi var.

Hələ Avropa çox dözümlüdür, bunlara öz ərazisində təhəmmül edir.

Halbuki hamısını rədd eləmək lazımdır hardan gəliblərsə ora – Pakistana, Səudiyyəyə, İordaniyaya, nə bilim Suriyaya. İslamçılar qışqırır ki, “Şaxsey, islamofobiya yayılır!”.

Əvvəla bu, islamofobiya deyil – real təhlükənin doğurduğu narahatçılıq hissidir.

Heç normal adam da özünü partladar? Saqqallı, çarşablı görəndə, yolunu dəyişdirmək istəyirsən ki, birdən yanına çatanda ərəbcə nəsə qışqırıb partladı, özü “cənnətə” yollandı, səni də “cəhənnəmə” vasil etdi.

Azərbaycanda şəriətin hakim olmasını istəmiriksə, milli-mənəvi “dəyərlərlə”, mentalitetlə möhtəkirlik etməyi buraxıb, sürətlə avropalılaşmalıyıq.

Təhlükə çox yaxındır. Belə getsə, Azadlıq meydanında dar ağaclarının quraşdırılıb, hamımızın asılmasına çox az vaxt qalıb.

- “Tanrıların qürubu”, “Artuş və Zaur”-u pornoqrafik səhnələr çoxdur, ya erotik? Sizcə onların sərhədləri harada ayrılır?

- Ədəbiyyatda porno ilə erotikanı fərqləndirən meyarı mən bilmirəm. Bilirsinizsə siz deyin. Bədii ədəbiyyatın dili verbaldırsa, bu ikisini necə ayıraq?

Video görüntü üçün ənənəvi kriteri var – cinsi orqanlar açıq-aşkar görünürsə bu, pornodur. Yox, görünmürsə erotikadır.

Bəzən də erotikada duyğunun, romantikanın olduğunu, pornonun isə sırf çılpaqlıq olduğunu deyirlər. Bilmirəm, məncə fərdi yanaşmadan asılıdır.

Yenə deyirəm, mətndə erotika ilə pornonun bir o qədər fərqi yoxdur – çünki yataq səhnəsinin verbal təsviri zamanı sən cinsiyyət orqanlarından bəhs etsən də, etməsən də, onların adını olduğu kimi yazsan da, alleqorik dilə müraciət etsən də nəticə eynidir – seksdən yazıb şəhvət oyadırsan.

- “Artuş və Zaur” erməni dilinə tərcümə olunubmu? Azərbaycanlılarla ermənilər arasında bu əsərin mövzusuna münasibətdə hansı fərqlər var?

- Xeyr, tərcümə olunmayıb. Düşünmürəm ki, erməni cəmiyyəti buna hazırdır.

Gürcü dilinə isə tərcümə olunub, bu da gürcü toplumunun açıq olmasından irəli gəlir. Yeri gəlmişkən, ermənilər bizdən qat-qat kompleksli, xəstə irqdir.

Bizdəki tolerantlığın zərrəsi ermənilərdə yoxdur. Deyə bilərsiniz ki, bizdəki şüurlu tolerantlıq deyil – laqeydlikdir, biveclikdir. Olsun. Hər halda kənardan belə görünürük.

- Sizcə, ədəbiyyat siyasətə nə qədər yaxın olmalıdır?

“Mən siyasətdən uzağam”, “siyasətin fövqündəyəm” deyən incəsənət adamlarından zəhləm gedir. Belələri bir qayda olaraq yaltaq, qorxaq, saxtakar və yalançı olurlar. Necə yəni siyasətdən uzağam?

Uzaqsansa, rədd ol get Tibetə, narıncı mahuda bürün, mantralar yaz və oxu. Azərbaycan kimi avtoritarizmin tüğyan etdiyi, monarxiyanın günü-gündən gücləndiyi, söz və vicdan azadlığının boğulduğu, bütün hüquqların tapdalandığı mürəkkəb bir məmləkətdə yaşayıb yaradan adam siyasətdən uzaq olduğunu deyirsə əslində bunu demək istəyir:

“Mən qorxağam, mənimlə işiniz olmasın, balalarım var, evə çörək aparmalıyam”.

Əhsən o kəslərə ki, bunu açıq-açıq etiraf edirlər. Amma belələri nə qədərdir? Siz neçəsini tanıyırsınız?

- Bildiyimə görə, rəhmətlik atanız müxalifətçi olub. Siz son dövrlər müxalifətin fəaliyyətini necə qiymətləndirirsiniz?

- Atamın müxalifətçiliyi Heydər Əliyevin hakimiyyətə gəlməsi ilə başladı. Ona qədər apolitik, tipik bir bakılı kişisiydi. İllər keçdi… Azərbaycanın hal-hazırkı zəlil və rəzil durumu, atamın öz əndişələrində nə qədər haqlı olduğuna sübutdur.

Yaxşı ki, bu günləri görmədi. Oğul Əliyevin prezidentliyinə şahid olsaydı zatən dözməz, infarktdan ölərdi.

Bu günkü müxalifətə gəldikdə isə… Müxalifəti tənqid etmək, ondan narazılıq bildirmək, qüsur axtarmaq mənim aləmimdə iqtidara işləməkdir. Vəssəlam! Müxalifətdən razı olsam da, olmasam da – susmalıyam.

Mən istənilən təhqirə dözərəm – amma haqqımda “Əli Əkbər rejimin adamıdır” deyilsə ÖLƏRƏM!

- Müsahibələriniz birində demisiniz ki, daim təhdid edilirsiniz. Bu yaxınlarda doktor “Ravik” tərəfindən də təhdid edildiyiniz xəbəri yayıldı. Bu məsələ haqda nə deyə bilərsiniz?

- Daim təhdid edildiyimi dediyimi xatırlamıram. Hər halda bir yanlışlıq var. Artuş və Zaur romanından sonra mən də, həyat yoldaşım da əxlaqsızların, bişərəflərin hücumlarına məruz qaldıq.

Düz iki ay bu telefon terroru davam etdi. Zənglər, sms-lər filan. Söhbət Daxili işlər nazirliyinə qədər gedib çıxdı. Lakin qosqoca nazirlik telefon terrorçusunu tapa bilmədi(!). Bakcell nömrəsi göründüyü halda!

Nazirliyin yüksək, çox yüksək vəzifəli əməkdaşının mənə dediyi bu oldu: “Azercell nömrəsi olsaydı dərd yarı.

Amma Bakcell bizə heç bir məlumat vermir. Başa düşürsünüz də… İsrail şirkətidir axı”. Siz bəhanədəki kreativliyə fikir verin. Bravo!

Sonda, çarəni nömrələri dəyişməkdə tapdıq.

O ki qaldı blogger əhvalatına. Doğrusu, bu barədə danışmaq istəməzdim, amma cavab verməsəm, deyəcəksiniz ki, Əli Əkbər sualdan qaçır.

Mənim o gənclə heç vaxt problemim olmayıb, ola da bilməz.

Doğrusu, bir həftə davam edən bu bloq “savaşı” məni xeyli məyus etdi, üzdü. Bir həftə sonra da gənc blogger məni nə üçün söydüyünü, təhqir etdiyini; dostlarım Elmirə, Seymura nə deyə məktublar yazdığını mənə e-mail vasitəsilə açıqladı. Mən də ona yanıldığını dedim və məsələ qapandı.

İndi isə icazənizlə şəxsidən ümumiyə keçmək istəyirəm.

İndilərdə xalqla məzələnən gənclər peyda olub. Çox aqressivdirlər.

İfrat aqressiv adamlar isə, məndə hər zaman şübhə doğurub. Bildiyim bir həqiqət vardır – sirkə nə qədər tünd olsa, öz qabını çatladar.

Siz də bilirsiniz ki, biz xalqı tənqid etməyə, söyməyə 6-7 il əvvəl başlamış adamlarıq. Daha dəqiq desəm – bu “cərəyanın” qurucularıyıq. “Marşrut, avtobus, bazar, tumsatan arvad, yekəqarın polis, qızıldiş müəllim, çuşka konduktor, hörüklü debil qız, yanıq oğlanlar” söhbətlərini heç olmasa 4-5 il əvvəl yazıb bitirdiyimizi, bu dəftərin qapandığını sanırdıq.

Sən demə bu mövzular hələ də aktual ola bilərmiş. Lakin burada önəmli bir məqam var – bundan sonra publisistikaya xalqı söyərək gəlmək istəyən hər bir kəs, Seymur Baycanın istedadsız variantından başqa bir şey olmayacaq. İstədikləri qədər özlərini didib-parçalasınlar – onların adı “İstedadsız Seymur Baycan”-dır.

Bu belə bilinə! Zatən onların hər biri Seymurun, mənim heyranlarımız olublar (təvazökarlıqdan uzaq olsa da).

Hər halda mən 5 il əvvəl “Mən əclafam” adlı kitab buraxanda, Seymur Baycan “Ət və ət məhsulları” yazıb, “Azərbaycanlılar öz nəcisləri ilə tualetlərə adlarını yazırlar” deyəndə, ortalıqda bir tanrı bəndəsi yox idi. Odur ki, belələrinə məsləhətim – təcili öz profillərini dəyişib, daha ciddi işlərlə məşğul olmalarıdır.

- Sizcə bu aqressiyanın, xalqa nifrətin, ikrahın kökündə nə dayanır?

- Bayaq “tünd sirkə” məsəlini boşuna xatırlamadım.

Çox zaman bizim üslubumuzu, tərzimizi psixoloji amillər formalaşdırır – bu danılmazdır. Şəxsi həyatımızda üzləşdiyimiz problemlər kompleksə çevrilir, biz də bunları yaradıcılığımıza sublimasiya edirik.

İfrat aqressiv, narahat, yerlə-göylə dava eləyən, yetənə yetən, yetməyənə iri bir daş atan adamlar hər zaman məndə şübhə doğurub.

Sonra da şübhələrimdə nə qədər haqlı olduğumu görmüşəm.

Bu yaxınlarda məni bir nəfərlə tanış etmişdilər. Yazmaq, oxunmaq, tanınmaq istəyən gənc bir adamla. Danışdı, mən də qulaq asdım.

Baxdım ki, Azərbaycan xalqı haqqında danışarkən “yetimçələr” ifadəsini işlədir. “Bu yetimçələr”, “yetimçələr doğub törəyirlər”, “yetimçələr marşrutda tər iyi verirlər” filan. Təəccübləndim doğrusu.

Bu qəzəb, nifrət hardandır görəsən düşündüm. O gedəndən sonra bizi tanış edən dostum bütün suallarıma aydınlıq gətirdi. “Bu gənc yetim böyüyüb, anasız-atasız.

Onu böyüdən qohumları da hər fürsətdə ona “ədə yetimçə bura gəl”, “ay yetimçə filan şeyi gətir” deyə müraciət edirmişlər. “Sus” dedim, “hər şey aydın oldu”.

Bir aqressiv adam da tanıyırdım – xalqa nifrətində, onu-bunu söyməkdə çempionluq dərəcəsi qazanmışdı. Sonda latent homoseksual olduğu üzə çıxdı. Yazıq oğlan, ürəyim ağrıdı ona.

Halbuki normal cəmiyyətdə yaşasaydı, oriyentasiyasına görə qınaq obyektinə çevrilməsəydi – istədiyi kişi ilə rahatca eşq yaşayardı.

O gün də biri haqqında əhvalat danışdılar mənə.

Vətənpərvərlikdən, orduda xidmətdən danışırmış ağız dolusu, rüşvətlə hərbi bilet alanları lənətləyirmiş.

Zavallı o qədər çox danışıbmış ki, axırda özü də fərqində olmadan yaxşı yerdə, sərhəd zastavasında xidmət etmək üçün rüşvət verdiyini ağzından qaçırıbmış. Bu da son…

Birmənalı olaraq deyirəm – aqressiv, söyüşkən, dalaşqan, nifrət və qəzəb dolu hər bir kəsin şəxsi həyatında ciddi problemləri var. Ya latent homoseksualdır, ya uşaqlıqda aldığı “tərbiyədən” psixikası zədələnib, ya da bioqrafiyasında pul ödəyib yaxşı yerdə xidmət keçmək kimi silinməz “ləkəsi” var.

- Siz özünüz də virtual aləmdə tez-tez, belə deyək, senzuradan kənar ifadələr işlədirsiniz. Bu rakursdan “Aş-qaşıq” məsələsini necə qiymətləndirirsiniz?

- Razıyam – söyüş söydüyüm vaqedir. Demirəm ki, mən əxlaq mücəssəməsiyəm. Təəssüf ki, söyüş də söymüşəm, kobud ifadələr də işlətmişəm. Lakin bu heç zaman məndə total xarakter almayıb.

İndi isə Axar.az saytında mənə qarşı yazılan yazıları, çəkilən karikaturaları xatırlayaq. Bunlarla bağlı saytın rəhbərliyinə zəng vurub etirazımı bildirmişəmmi?

Hardasa başqa bir KİV-də adekvat cavab yazmışammı?

Mən göründüyümdən də dözümlü adamam.

- Bir bloqqer kimi Azərbaycanda virtual etika haqqında nə deyə bilərsiniz?

- Mən blogger deyiləm axı. Öz bloquma daha çox müxtəlif qəzetlərdə çıxan yazılarımı yerləşdirirəm ki, interaktiv müzakirə olsun, oxucular mənimlə fikirlərini bölüşsünlər. Virtual etika isə müşkül, mürəkkəb məsələdir.

Virtual aləmdə etik normaların tənzimlənməsinə heç Avropanın özündə də nail olmayıblar.

Müəllif hüquqlarının qorunması sahəsində böyük uğurlar əldə ediblər, məsələn filmlərin, musiqilərin pirat üsullarla endirilməsi, izlənilməsi qeyri-mümkündür.

Amma bloqlara, forumlara nəzarət edə bilməzlər – bu ağlasığmazdır. İstənilən adam, istədiyi forumda, istədiyini yaza bilər. Eynulla Fətullayevin forumlarda yayımlanan gündəliklərinə görə həbs olunmasını xatırlayın.

Çağdaş bəşəriyyət indiyə qədər bu barbarlığı, vəhşiliyi anlaya bilmir.

- Növbəti əsərdə hansı qalmaqallı mövzuya toxunacaqsız?

- Əsərin çıxmasına çox az vaxt qalıb. İstərdim ki, hamı üçün sürpriz olsun. Bircə onu deyə bilərəm ki, roman siyasidir.

axar.az-a istinadla adyazar.az

O həmin qadını Vitse-krallığın Qızılgül Bağında, ikiüzlü Yanusa bənzər kənddə görmüşdü: gecələr bu kənd uzaqdan üzüb gələn qaçaqmalçı gəmilərə sığınacaq verən limanıydı, gündüzlər isə səhrayabənzər dənizin sahilindəki düzənliyin qütbləri bilinməyən, heç nəyə yaramayan bir guşəsi kimi görünürdü.

Kənd dünyada hər şeydən o qədər uzaq düşmüşdü ki, burada kiminsə taleyini dəyişməyə qadir olan bir kimsənin yaşaması heç kəsin ağlına gəlməzdi. Görünür adı da kəndə masqara üçün verilmişdi: çünki nə vaxtsa camaatın burda gördükləri ilk qızılgülü axırda Laura Farinayla tanış olduğu həmin gün senator Onesimo Sançes gətirmişdi.

Dörd ildən bir keçirilən seçki kampaniyası öz qaydasınca gedirdi.

Səhər furqonlar məzhəkəçilərlə gəlib çıxdılar.

Sonra yük maşınları seçkiqabağı yığıncaqlar zamanı camaatı əyləndirmək üçün muzdla tutulmuş, şəhərcikdən şəhərciyə daşınan hinduları gətirdilər. Saat on birə yaxın musiqi sədaları, atəşfəşanlıq eləyənlərin səs-küyü altında çiyələk suyu rəngli nazirlik avtomobili kəndə girdi.

İçəridəki sərinlikdə qəribə, ətrafda baş verənlərlə uyuşmayan sakitliklə senator Onesimo Sançes oturmuşdu.

O, maşının qapısını açan kimi bürküdən təntidi, xalis ipəkdən olan köynəyi bir andaca tərdən islandı, senator özünü heç vaxt olmadığı qədər yaşlı, tənha hiss elədi.

Onun bu yaxınlarda qırx iki yaşı tamam olmuşdu, vaxtilə Hettingendə mühəndis-metallurq fərqlənmə diplomunu almışdı. Uzun illərdi ki, özünə xüsusi bir xeyri olmasa da, pis tərcümələrdə latın klassiklərinin əsərlərini mütaliə eləyirdi.

O daim şən, güləyən alman qızına evlənmişdi, beş uşaqları vardı, hamısı da onun evində xoşbəxtdilər, üç ay əvvəl yaxın Milad günündə öləcəyini ona söyləyənə qədər özü hamıdan xoşbəxtiydi.

Yığıncağa hazırlıq qurtaranacan senator onunçün ayrılmış evdə heç olmasa, bir saat tək qalmağa, dincəlməyə müvəffəq oldu.

Uzanmazdan əvvəl səhradan təzə-tər keçirib gətirdiyi qızılgülü sərin suya qoydu.

Sonrasa gündüz olduğu kimi bir daha qızardılmış keçi əti yeməmək üçün həmişə özüylə gəzdirdiyi pəhriz sıyığıyla nahar elədi, ağrılarının başlanmasını gözləməyib bir neçə keyləşdirici həb atdı.

Sonra elektrik havatəmizləyənini tor yelləncəyin yanına qoydu, əynindəki bütün paltarları çıxarıb atdı, yarıyuxulu ölüm haqqında düşünməmək üçün bütün qüvvəsini toplayıb on beş dəqiqə qızılgülün kölgəsində uzandı. həkimlərdən başqa heç kəs bilmirdi ki, o, məhkumdur, əvvəlcədən məlum olan ölüm saatını gözləyir.

Ona görə də o, heç nəyi dəyişməyib bu sirri təkbaşına özüylə qəbrə aparmağı qərara aldı, ancaq bu qərara lovğalıqdan deyil, təvazökarlıqdan gəlmişdi.

Gündüz saat üçdə kobud kətandan tikilmiş şalvarda, parlaq, güllü köynəkdə dincəlmiş üzünü tərtəmiz qırxmış halda, keyləşdirici dərmanlarla sakitləşdirilmiş ürəklə camaatın içində görünəndə o özünü bütün qabiliyyətlərinin ağası hiss edirdi.

Ancaq onu üzmüş ölüm görünür, düşündüyündən daha hiyləgəriydi, çünki xitabət kürsüsünə qalxanda əlini sıxmaq şərəfinə nail olanlara özündə qəribə bir nifrət duyurdu, kiçik, çılpaq meydanın tapdanmış torpağı üstündə sıralanmış ayaqyalın hindulara da yazığı gəlmədi.

Əlinin hökmlü, az qala hiddətli hərəkətilə alqışları kəsdi, əl-qolunu atmadan baxışlarını bürküdən yorulmuş dənizə dikib danışmağa başladı. O səlis danışırdı, dərin səsində durğun sudan nəsə vardı.

Amma əzbərlədiyi, dəfələrlə söylədiyi sözlər ona görə yadına düşmürdülər ki, onlara həqiqəti demək arzusu hakimiydi, əksinə, senator Mark Avrelinin xatirələrinin dördüncü kitabındakı bir nəsihətə etiraz eləmək istəyirdi.

- Biz bu dünyada təbiətə qalib gəlmək üçün yaşayırıq, – o bütün etiqadlarına daban-dabana zidd olan bir ibarəylə başladı. – Onda biz vətənin tapılmışları, həsrət, yurdsuzluq səltənətində Allahın yetimləri, öz ölkəsinin irinləmiş yaraları olmayacağıq. Beləliklə xanımlar və cənablar, gəlin başqa cür olaq, gəlin güclü, xoşbəxt olaq.

Bunlar onun tamaşasının adi düsturlarıydılar.

O danışır, köməkçilərisə havaya bolluca kağız göyərçinlər atırdılar, kağız göyərçinlər canlanıb taxtadan düzəldilmiş xitabət kürsüsünün üzərində dövrə vurur, dənizə tərəf uçurdular.

Bu zaman başqa köməkçiləri incə keçədən yarpaqları olan saxta ağacları furqonlardan çıxarır, onları camaatın arxa tərəfində meydanın torpağına basdırırdılar.

Ağacları basıdırb qurtarandan sonra üzərində şüşə pəncərəli, qırmızı kərpicdən ev çəkilmiş karton arxalıq qoyurdular, bu dekorasiyalarla əsas həyatın miskin daxmalarını örtürdülər.

Truppaya tamaşanı hazırlamağa vaxt vermək üçün senator öz nitqini iki latın sitatıyla uzatdı. O, yağışyağdıran maşınlar, səyyar inkubatorlar, şoran torpaqlarda xiyar bitirən, dibçəkdə ala-bəzək bənövşə çiçəkləndirən gübrə-möcüzə vəd etdi.

Onların xəyalında canlandırdıqları dünyanın yığıldığını, qurulduğunu görəndə əlini uzadıb qışqırdı:

- Xanımlar və cənablar, budur baxın biz necə yaşayacağıq! Görün, biz necə yaşayacağıq!

Hamı geri baxdı. Şəkil-evlərin arasında rəngli kağızdan düzəldilmiş okeanlararası gəmi üzürdü, gəmi arxalıqdakı şəhərin ən uca binasından da hündür idi.

Yalnız senator hiss elədi ki, karton şəhərcik bir yerdən başqa yerə daşındığından, dəfələrlə yığılıb-söküldüyündən, pis havadan olduqca zərər çəkib, demək olar ki, Vitse-krallığın Qızılgül Bağı kəndinin evləri kimi kasıb, tozlu, qəmli görkəm alıb.

***

On iki il ərzində ilk dəfəydi, Nelson Farina senatoru salamlamağa getməmişdi.

O, nitqə yonulmamış taxtalardan tikilmiş evinin qabağında təzə budaqlardan hörülmüş talvarının altındakı tor yelləncəyində uzanıb günortaüstü mürgüsü arasında qulaq asırdı.

Nelson Farina bu evi birinci arvadını tikə-tikə doğrayan aptekçi əlləriylə tikmişdi.

O, Vitse-krallığın Qızılgül Bağı kəndində ilk dəfə günahsız uzunquyruq ara tutuquşularıyla yüklənmiş qayıqda görünmüşdü, onlarla birlikdə qayıqda canilər katorqasından qaçanda Paramariboda rast gəldiyi, gözəl, söyüş söyməyə xüsusi meyl göstərən, sonra ona qız doğmuş zənci qadında vardı.

Tezliklə bu qadın öldü, amma o biri kimi, doğranmış bədəni öz dirriyində gül kələmi üçün gübrə olmadı, öz əcəliylə dünyadan köçdü, zənci qadının holland adını lövhəciklə əbədiləşdirib yerli qəbiristanlıqda bütöv dəfn etdilər.

Qızına ondan gözəl bədən, dərisinin rəngi, atasındansa qızılı, heyrət dolu gözlər qalmışdı.

Nelson Farinanın da belə hesab eləməyə əsası var ki, onun evində dünyanın ən gözəl qadını böyüyür.

Hələ birinci seçki kampaniyasında senator Onesimo Sançeslə tanış olanda Nelson Farina ondan sakit yaşamağa imkan verən saxta şəxsi vəsiqə tapmağa kömək göstərməyi xahiş etdi. Senator bu xahişi nəzakətlə, lakin qətiyyətlə rədd etdi.

Nelson Farina təslim olmadı, bir neçə il dalbadal, senatorun hər gəlişində öz xahişi ilə ona müraciət etməyə bəhanə tapırdı. Ancaq hər dəfə eynilə həmin cavabı alırdı.

Beləliklə də o, bu dəfə nə vaxtsa dəniz quldurlarının daldalanacaq yeri olmuş, bürküdən alovlanan bu yerdə dirigözlü çürüməyə məhkum olmuş halda tor yelləncəyində qalmağı qərara aldı.

Natiq qurtarandan sonra gurlayan alqışları eşidəndə o dikəldi, boynunu uzadıb tamaşanın arxa hissəsini – binaların əyri dayaqlarını, ağacların məftillərini, okeanlararası gəmini hərəkətə gətirən, camaatın sezə bilmədiyi xidmətçiləri gördü.

Nelson Farinanın içində yığılmış bütün hiddət püskürdü:

- Lənətə gəlmiş, – o, fransızca donquldandı, – siyasət işlərində o doğrudan da oyunbazdı!

***

Çıxışdan sonra senator adəti üzrə orkestr musiqisi, pirotexnik fişənglərin işığı altında küçə gəzintisi keçirdi.

Gəzinti vaxtı kəndin sakinləri onu dövrəyə alıb öz ehtiyacları barədə hekayətlərlə təngə gətirdilər.

Senator hər kəsə canıyananlıqla qulaq asır, həmişə öz üzərinə çətin yerinə yetirilən öhdəlik götürmədən təsəlli verməyə üsul tapırdı. Amma azyaşlı uşağıyla evinin damına çıxmış bir qadın fişənglərin gurultusunu və camaatın səs-küyünü batırmağa müvəffəq oldu:

- Mən çox az şey xahiş edirəm, senator, – o qışqırdı. – mənə ancaq Yaramaz Nohurdan su gətirmək üçün eşşək lazımdı!

Senator altı baş çirkli, arıq uşağa baxdı:

- Yaxşı, – senator dedi, – sənin eşşəyin olacaq.

Tezliklə onun köməkçilərindən biri qadının evinə senator tərəfindən bağışlanmasını heç kəs unutmasın deyə, böyürlərinə yuyulmaz rənglə seçki şüarı yazılmış yük eşşəyi gətirdi.

O qədər də uzun sürməyən gəzintisi zamanı senator şəhərciyin başqa sakinlərinə də öz xeyirxah münasibətlərinin kiçik nümunələrini göstərdi, bundan başqa senatorun keçməsinə baxmaq üçün çarpayısını küçəyə çıxartdırmış xəstəyə öz əli ilə bir qaşıq dərman verdi.

Sonuncu küncü dövrə vuranda hasarın çatlağından tor yelləndikcə uzanmış Nelson Farinanı gördü; Nelson Farinanın sifəti senatora kül rəngində – boz, qəmli göründü.

Buna baxmayaraq o, həvəssiz də olsa onu salamladı:

- Necə yaşayırsınız?

O senatora tərəf döndü, onu kədərli gözlərinin kəhrəba işığına qərq elədi.

- Mən? Özünüz bilirsiniz, – deyə fransızca cavab verdi. Onun qızı söhbəti eşidib daxmadan çıxdı.

Qızın əynində köhnə xalat vardı, başını rəngbərəng bantlar bəzəyirdi, sifətisə gündən yanmamaq üçün kremlə yağlanmışdı, ancaq bu görkəmdə də təsəvvür eləmək olardı ki, dünyada ondan gözəl qız yoxdu. Hətta senatorun nəfəsi də tutuldu:.

- Lənət şeytana, – o heyrətlə içini çəkdi, – lazımıydımı, Allah belə gözəl yaratsın!

***

Həmin axşam Nelson Farina qızına ən gözəl paltarını geyinməyi tapşırdı, onu senatorun yanına göndərdi. İstidən əldən düşmüş, burunlarını qonaq evinə söykəyib uzanmış iki gözətçi ona astanadakı yeganə stulda oturub gözləməyi əmr etdilər.

Senator öz çıxışlarında toxunmadığı həqiqətlər barədə açıq danışmaq üçün Vitse-krallığın Qızılgül Bağının ən nüfuzlu sakinləriylə birlikdə qonşu otaqda iclas keçirirdi.

Bu adamlar səhranın bütün digər şəhərciklərində iclaslarda iştirak eləyənlərə o qədər oxşayırdılar ki, senatora elə gəlirdi ki, eyni bir iclas hər axşam keçirilir, bu da onu təngə gətirmişdi.

Senatorun köynəyi tərdən islanmışdı, o, otağın yuxulu donuqluğunda yeknəsəq surətdə vızıldayan elektrik havatəmizləyənindən gələn isti havanın axınıyla onu qurulamağa çalışırdı.

- Şübhəsiz ki, biz sizinlə kağız quşlar yemirik, – senator danışırdı. – Siz də, mən də bilirik ki, bu ayaqyolu yerində ağaclar, çiçəklər bitən, nohurda çömçəquyruqların əvəzinə durna balıqları üzən gündən sizin də, mənim də görməyə işimiz qalmayacaq. Siz məni başa düşürsünüz?

Hamı susurdu, senator danışa-danışa təqvimdən bir vərəq qoparıb kağız kəpənək düzəltdi.

Elə-belə, qeyri-iradi kağız kəpənəyi havatəmizləyənin xəfif hava axınına atdı, kəpənək dövrə vuraraq yarıaçıq qapıya sarı uçdu. Senator toxtaq halda danışmağına davam eləyirdi, ölümlə sazişə girməsəydi, buna qabil ola bilməzdi.

- Belə olan halda, – o dedi, – sizin özünüzün gözəl bildiyinizi mən təkrar etmək istəmirəm: yenidən seçilməyimdə siz məndən çox maraqlısınız, çünki mən iylənmiş su və hindu tərindən boğazacan doymuşam, sizsə, əksinə bununla yaşayırsınız.

***

Kağız kəpənək astanaya uçanda Laura Farina onu o dəqiqə gördü. Gözətçilər görmədilər, çünki söykənəcəkli stullarında oturmuş vəziyyətdə tüfənglərini qucaqlayıb yatırdılar.

Qanadlarında basma olan nəhəng kəpənək bir neçə dövrə vurdu, sonra kağız açılıb divara yapışdı. Qonşu otaqda gurlayan alqış sədalarından oyanmış gözətçilərdən biri dedi ki, onun cəhdi əbəsdi.

- Qopara bilməzsən, – o, yuxu içində donquldandı, – çünki divara çəkilib.

Laura Farina yenə stula oturdu, elə bu zaman iclas edənlər otaqdan çıxmağa başladılar. Senator dəstəyindən tutub qapının arasında dayanmışdı. Laura Farinanı ancaq astana boşalanda gördü:

- Sən burda neyləyirsən?

- Məni atam göndərdi, – qız fransızca cavab verdi.

Senator hər şeyi başa düşdü. O, yatmış gözətçilərə, sonra ağlagəlməz gözəlliyilə onun ağrıları üzərində qələbə çalmış Laura Farinaya baxdı, fikirləşdi ki, ölüm artıq onun əvəzinə hər şeyi nəzərə alıb.

- İçəri keç, – o, qıza dedi.

Laura Farina sanki ovsunlanıb qapıda dayandı: otaqda bayaqkı kağız kəpənək kimi minlərlə bank biletləri havada pırıltı ilə uçuşurdular.

Senator ventilyatoru söndürdü, bank biletləri havada köməksiz qalıb döşəməyə, otaqdakı əşyaların üzərinə qonmağa başladılar.

- Görürsən, – senator gülümsündü, – hətta zibil də uçur.

Laura Farina bu an özünü məktəbli kimi hiss elədi.

Onun xam neftlə günəş rənginə çalan şumal dərisi vardı, saçları cavan madyanın yalmanı kimiydi, iri gözlərindənsə işıqdan da parlaq nur saçılırdı.

Senator onun baxışlarının şöləsini izlədi, axırda şorandan zərər çəkmiş qızılgülü gördü: .

- Qızılgüldü, – senator dilləndi.

- Bilirəm, – qız azca utancaqlıqla cavab verdi, – beləsini Rioaçkda görmüşəm.

Senator çarpayıya oturdu, qızılgüllər haqqında danışmaqda davam eləyib köynəyinin düymələrini açmağa başladı.

Sinəsinin yan tərəfində, ürəyinin yerləşdiyini ehtimal elədiyi yerdə dəniz qulduru döyməsi – oxla deşilmiş ürək vardı.

O, yaş köynəyi döşəməyə tulladı. Lakin Farinadan xahiş elədi ki, çəkmələrini çıxarmaqda ona kömək eləsin.

Qız çarpayının qabağında dizləri üstə çökdü. Çəkmənin bağları ilə əlləşəndə senator fikirli-fikirli ona baxırdı, özü-özündən soruşurdu ki, bu görüş onların ikisindən hansı üçün bədbəxtliyə çevriləcək.

- Sən ki lap uşaqsan, – senator dilləndi.

- Heç də yox, – qız etiraz elədi. – Apreldə on doqquz yaşım tamam olacaq.

Senator maraqlandı:

- Ayın neçəsində?:

- On birində, – qız cavab verdi.

Senatorun kefi kökəldi.

- Biz ikimiz də Buzov bürcü altında doğulmuşuq, – dedi – gülümsəyib əlavə etdi. – Bu, tənhalıq nişanəsidi. – Laura Farina ona fikir vermədi, çünki çəkmələri hara qoyacağını bilmirdi.

Senator da öz növbəsində bilmirdi ki, Laura Farinayla neyləsin, ona görə ki, gözlənilməz məhəbbət görüşlərinə adət eləməmişdi, bundan başqa bugünkü görüşün alçaq təbiətini aydınca dərk eləyirdi.

Ancaq vaxt qazanmaq, hər şeyi ətraflı götür-qoy eləmək üçün Laura Farinanın dizləri arasında sıxdı, belindən yapışıb onu səfər çarpayısına atdı.

Onda başa düşdü ki, dondan başqa qızın əynində heç nə yoxdu, çünki ürəyinin qorxuyla vurduğuna, soyuq tərlə örtülmüş dərisinin buza döndüyünə baxmayaraq qızdan vəhşi heyvana xas olan kəsif iy gəlirdi.

- Bizi heç kəs sevmir, – o ah çəkdi.

Laura Farina nəsə demək istəyirdi, ancaq hava ancaq nəfəs almağa çatırdı. Senator özü onu yanında uzandırıb işığı söndürdü. İndi otaq qızılgülün kölgəsindəydi. Laura Farina özünü taleyin ixtiyarına verdi.

Senator ehmalca qızı oxşamağa başladı, onun əlləri demək olar, qızın bədəninə toxunmayıb onu axtarmağa başladı, ancaq onu tapmağı güman elədiyi yerdə nəsə bir dəmirə toxundu.

- Bu nədi burda?

- Kilid, – qız cavab verdi.

- Bu nə axmaqlıqdı! – qəzəblənmiş senator qışqırdı – sonra bilə-bilə soruşdu. – Bəs açar kimdədi?

- Atamda, – qız dilləndi, o mənə tapşırdı sizə çatdırım ki, açarın dalınca adam göndərəsiniz, həmin adamda işlərini düzəldəcəyiniz barədə iltizam kağızı olmalıdı.

Senatorun bütün bədəni gərildi:

- Murdar fransızcığaz! – o, hiddətlə donquldandı.

Sonra gözlərini yumdu, qaranlıqda öz-özüylə üz-üzə durdu. “Yadında saxla, – xəyalına gəldi, – sən də, hər hansı başqası da çox tezliklə öləcəksiniz, bu dünyada heç adınız da qalmayacaq”. O titrəməsi sakitləşənə kimi gözləyib soruşdu:

- De görüm, mənim haqqımda nə danışırlar?

- Əsl həqiqəti.

- Əsl həqiqəti?

- Yaxşı, – Laura cəsarətlənib cavab verdi. – Deyirlər ki, siz başqalarından pissiniz, çünki hamı kimi deyilsiniz.

Senator deyilənə münasibəti heç nəylə bildirmədi. O uzun müddət gözlərini açmadan susdu, açandasa görkəmi ürəyinin ən gizli dərinliklərindən yenicə qayıdana oxşayırdı.

- Lənətə gəlsin, – o dilləndi, – əclaf atana de ki, işlərini yoluna qoyaram.

- Əgər istəyirsinizsə, açarın dalınca mən özüm gedərəm, – Laura Farina təklif etdi.

Senator onu dayandırdı:

- Açarı unut, – dedi, – bir azca mənimlə yat. O yaxşıdır, tənha anlarında kimsə yanındadı.

Qız gözlərini qızılgüllərdən ayırmadan onun başını öz çiyninə qoydu. Senator qızın belini qucaqladı, üzünü vəhşi heyvan iyi verən qoltuğunda gizlətdi, dəhşət hissinin qəlbinə hakim kəsilməyinə icazə verdi.

Altı ay on bir gündən sonra Laura Farinanın adıyla bağlı ictimai hərc-mərclik üzündən rüsvay edilmiş, hamı tərəfindən rədd olunmuş senator həmin dəqiqələrdə qızın yanında olmadığından qəzəblə hönkürı-hönkürə bu vəziyyətdəcə öləcəkdi.

Tərcümə edən: Nəriman Əbdürrəhmanlı
“Novella və hekayələr” tərcümə toplusundan

- Şərif bəy, sizcə Qarabağdan bəhs edən əsərlərlə dünyaya çıxmaq olarmı?
- Baxır necə yazırsan. Əsərin qloballığı və ya lokallığı məzmunundan yox, müəllifin dünyagörüşündən asılıdır.

- Çağdaş yazarlar tez-tez dilimizin kasadlığından gileylənir. Bu problemin həll yolunu xarici dillərdən söz gətirməkdə görənlər də var. Siz bu barədə nə düşünürsünüz?
- Bu çox ciddi problemdir. Şəxsən mən dəfələrlə yazı prosesində söz kasadlığını hiss edirəm. Əsasən də, müasir texniki avadanlıqlarla bağlı sözlərdə. Məsələn, adi velosipedin hissələrinin doğma dilimizdə qarşılığı yoxdur. Ancaq bu dilin zəifliyi kimi başa düşülməməlidir. Zəif dil olmur. İnkişaf edən və etməyən dil olur. Bizdə ədəbiyyat cəmiyyətin vacib sahələrindən biri sayılmadığı üçün dilimiz normal inkişaf tempini itirib. Biz inkişaf etmiş Avropanın, hətta Rusiyanın, Türkiyənin arxasınca çənəmizi sürükləyir, pəltək adamlar kimi kəkələyirik. Dilin zənginləşməsi və inkişafı işində ədəbiyyatı heç nə əvəz edə bilməz.Yaxşı alınmış bir nəsr əsərində işlənən yeni sözlərin əksəriyyəti oxucu, dolayısı ilə vətəndaş tərəfindən qəbul olunur, onun yadında qalır.

- AYB-yə getməyiniz birmənalı qarşılanmadı. Atdığınız addımdan peşman deyilsiniz ki?
- Müdrik bir kişidən soruşurlar ki, evlənək, yoxsa subay qalaq. O, fikirləşmədən cavab verir: “Nə edirsiz edin, axırda peşman olacaqsınız”. Mən bu gözəlim məmləkətdə ürəkdən seviniləsi hansı hadisənin şahidi oldum ki! AYO üzvü olduğum vaxtlardakı kimi ümidsiz və kədərliyəm. Ondan əvvəl də belə idi. Dəyişən bircə odur ki, heç kəsə və heç nəyə güvənməmək, heç kəsə və heç nəyə inanmamaq, üstəlik baş verənlərin həm də absurd və gülməli olduğunu görmək kimi böyük xəzinə kəşf etmişəm. Bax bu xəzinəni tapmaqda həyat təcrübəsi ilə yanaşı, kitablar da yaxından kömək etdi mənə. Xüsusən müasir nəsr əsərləri…

- Kimləri oxuyursunuz?
- Eyni vaxtda çoxlu kitab oxuyuram. Dünya nəsrini tədris proqramlarına uyğun ardıcıl şəkildə yenidən və əhatəli öyrənməklə yanaşı, əlimə nə düşürsə oxuyuram. Ona görə siyahımız uzun alınacaq…

- Onda gənc yazarlardan danışın…
- Əli Əlioğlunun şeirlərini çox bəyənmişəm. Onun zahirən cılız bədənində böyük, çox böyük poetik həqiqətlər gizlənib.
Məni şeirlə heyrətləndirmək çətindir. Ancaq Əlinin atasına yazdığı iki-üç misralıq şeiri yerimdən oynatdı məni. Maraqlıdır ki, bu şeirdə heç bir obraz, belə deyək, “poetik ifadə tərzi” yoxdur. Bu, həyatın poeziyasıdır. Məncə ədəbiyyatı sözlərdə, sətirlərdə deyil, situasiyada axtarmaq daha düzgündür. Çağdaş ədəbi dəyərlər də mən deyəni təsdiq edir. Yaradıcı insan kamilliyə doğru bütün bədii ifadə vasitələrinin elə doğrudan da “bədii ifadə vasitələri” olduğunu, məqsəd olmadığını dərk edir. Onda poeziyanı daha çox həyatın özündə axtarmağa çalışır. Həyatın poeziyası həqiqətə daha yaxındır. Qəribədir ki, Əli çox gənc yaşında dediklərimi anlayıb. Bu, bizim ədəbi mühit üçün əməlli-başlı hadisədir.
Daha sonra lap sonrakı nəsildən Qismət, Ayxan, Mövlud, Sahilə, Cavid, Elvin, Elmin Həsənli kimi maraqlı gənclərin adını çəkərdim. Cavanlar çox zövqlüdürlər indi. Etiraf edim ki, mən o yaşda olanda onlar qədər bilmirdim. Doğrudur, yaşadığım həyat çox fərqlidir bu uşaqlardan. Ancaq kimin harda, necə yaşamasının mətləbə dəxli yoxdur. Oxucu haqlı olaraq nəticələrə baxır.

- AYB-yə qayıtsanız da AYO-çularla münasibətiniz əvvəlki kimi qaldı. Bunun səbəbi nədir?
- Deməzdim. Bizdə fərqli düşünən adama hörmət bəsləməyi bacaran adamların sayı o qədər də çox deyil. Mən insanların siyasi düşüncələrini, mövqeyini paylaşmaya bilərəm, ancaq onu istedadlı sayıramsa özümə dost hesab edirəm. Doğrudur, bəzən çiçək uzatdıqlarım mənə buynuz göstərir, ancaq fərqinə varmadan istedadlı insanları sevməkdə, yazdıqlarını qiymətləndirməkdə davam edirəm. Məsələn, dostum Rafiq Tağı ilə dinə, cəmiyyətin bir çox dəyərlərinə münasibətimiz diametral şəkildə ziddiyyətlidir. Ancaq bizim kölgəliklərində kef eləməyi bacardığımız bir şəhristan var. Bu. ədəbiyyatdır! Həyatla dolu, bir körpənin bir damcı göz yaşını dünyanın nazü-nemətindən uca tutan ədəbiyyat. Bizi söz birləşdirir, qardaşdan artıq doğmalaşdırır. Mənim Rafiq Tağıya və Rafiq Tağılara münasibətim dəyişməyib və dəyişməyəcək.
Ədəbiyyat adamları ilə münasibətimi qrup maraqlarına görə yox, yaradıcı qabiliyyətinə görə qururam. Boğazımdan dara çəksələr də Yazıçılar Birliyinin əziz-xələfi Qəşəm Nəcəfzadəni Yazıçılar Birliyindən çıxarılmış Rafiq Tağı kimi sevə bilmərəm. Ancaq bu AYB-yə Rafiq Tağıdan fərqli münasibət bəsləməyimi istisna etmir. Məncə bəzi məlum insanlara nə Rafiq müəllim kimi radikal münasibət bəsləmək düzgündür, nə də Qəşəm kimi onların başına dolanmaq.
İnsanları yaradıcı qabiliyyətinə və estetik mahiyyətinə görə dəyərləndirəndə ədəbi mühitdə qeyri-adi mənzərə alına bilər. Məsələn, bu bölgüdə Rasim Qaraca heç cür qəbul etmədiyi Rəsul Rza, İsa İsmayılzadə və Ələkbər Salahzadə, hətta güləcəksiniz, Fikrət Qoca ilə eyni bürcün altına düşür. Seymur Baycan hekayələrindəki yüngül ironiya ilə Elçin Hüseynbəylinin qan qohumudur. Əsəd Cahangir düşüncə etibarı ilə Həmid Herisçi və Nərmin Kamalla kirvədir. Aqşin gah Ramiz Rövşənin “polya”sında oynayır, gah şair Həmidin… Bir sözlə, aləm dəyir biri-birinə.
Ancaq qrup maraqları tamam fərqlidr. Təəssüf ki, Azərbaycanda ədəbi mühit iki rəngdən ibarətdir: ağ və qara. Özündən asılı olmadan ya maddi mənada hər şeyə sahib olan AYB-çisən, ya da heç nəyi olmayan AYO-çu. Ancaq dostlar, mənəvi qələbələrin altında maddi təminat dayanmayanda böyük məğlubiyyət doğurur. Necə deyərlər, qələbəni haqq etdiyin yerdə əlindən zorla alınmasının şahidi olursan və göz önündə baş verən bu dəhşətli faciəyə bir Allah bəndəsi qılını qıbırdatmır.
Əslində isə cəmiyyət çoxrənglidir. Mən arzu edirəm ki, tezliklə AYB və AYO-nu seçmədən də insanlara nəyisə izah etmək mümkün olsun.

- Gəlin söhbəti dəyişək… Həm bir qarabağlı, həm bir yazıçı kimi Qarabağ probleminin həllini necə görürsünüz?
- İnanırsınız, Qarabağ probleminin həlli yolunu görmürəm. Eyni zamanda, hər kəsin mənim kimi düşünməsini də istəmirəm. Məsələ çox sadədir: dünyada elə problemlər var ki, həlli mümkün deyil. Di gəl ki, insanlar eqoistliyindən bununla barışmaq istəmirlər. Bir problemlə iyirmi il yaşamaq mümkündürsə, deməli, əlli il də, yüz il də yaşamaq olar.

- Favoritlərdən biri kimi göstərilsəniz də Milli Kitab Mükafatçıları arasında yer almadınız…
- Almadım almadım da, neyləyim! Vətən sağ olsun!

- Ədəbi tənqidçilər əsərlərinizdə postmodern elementlərin olduğunu qeyd edirlər… Özünüzü postmodernist yazıçı hesab edirsinizmi?
- Mən postmodernizmi ciddi şəkildə öyrənməklə məşğulam. Eyni zamanda çalışıram ki, yazdıqlarım müasir tələblərə cavab versin.

- Sizcə, Azərbaycanda rus postmodernist yazıçıları səviyyəsində yazıçı varmı?
- Yox. Çünki Azərbaycan da, Rusiya səviyyəsində deyil.

- Necə oldu bu sənətə gəldiniz?
- Cibimdə təxminən bir dollar pul Bakıya gəldim. Maraqlı aşıq şeirləri yazırdım. Xeyli mükafat-filan da almışam. Arzum jurnalist olmaq idi. Qəzetlərdə işlədim, yazdım-pozdum, oxudum, bir də yazdım. Hamı kimi…

- Heç vaxt eşitmədiyiniz sual: Bir də dünyaya gəlsəydiniz yazıçı olardınızmı?
- Hər halda mantyor olmazdım.

- Sizcə bir yazıçının ədəbi qənaətlərinin dəyişməsi nəyin göstəricisidir?
- İnkişafın.

- Orxan Pamukun fikrincə, şeir ölüb. Siz necə düşünürsünüz?
- Şeir ölməyib, sadəcə ədəbiyyatdakı aparıcı missiyasını itirib. Təkcə Orxan Pamuk yox, çoxları bu fikirdədir. Məsələn, Pelevin məşhur hekayələrinin birində poetik ifadələrlə virus proqramlarına ad qoyur və bu ifadələrin indi yalnız belə işlərə yaradığını söyləyir. Məncə şeir ölmür, sadəcə rüsvay olur. Ölümdən daha betər… Bu yaxınlarda Lorkanın şeirlərini oxudum, mənə boşboğazlıq kimi göründü… Xahiş edirəm qohumlarının xətrinə dəyməsin. Və professor Qorxmaz Quliyevin onu Don Kixotla eyniləşdirməyi məni çaşdırdı. Var olsun vətən!

- Aldığımız məlumata görə, nəsr kitabınız çapa hazırlanır…
- Doğrudur. Sentyabracan nəsr kitabım işıq üzü görəcək, çox yəqin ki. Sağlıq olsun.

- Kitabın adı nədir?- Söyləsəm, müsahibəni çap eləməyəcəklər.

Söhbətləşdi: Nərmin Hüseynzadə
“Alma”

Keçən həftə “Absurd cəmiyyətdə ədəbiyyat müsabiqəsi” adlı bir məqalə yazdım, bir həngamə, bir vay-şivən qopdu ki, gəl görəsən. Ömründə “A” romanından başqa əsər oxumayan, “HOST”un replərindən başqa alternativ musiqiyə qulaq asmayan, ciddi, kədərli, yalanı sevməyən, xəyanəti bağışlamayan Elxan Qaraqanın fanatlarını başa düşmək olardı, bəs qeyriləri?
“Onlar bütün bunları paxıllıqları, kinləri və hikkələrindən edirlər…
Sadəcə, mən o cavan uşaqların öz yaşıdlarına qarşı o cür münasibətini anlamıram. Məsələn, Anara, qoca yazıçılara bu cür yanaşırdılar, indi də öz yaşıdlarına keçiblər. Nə var-nə var, bir az uğuru var…
Sadəcə, Elxan haqqında kampaniya aparmağa cəhd edən o gənclərin bəd niyyətlərinə heyfislənirəm”.
Bu sözləri Elxan Qaraqanın ideoloqu Rəşad Məcid məlum məqaləmə münasibət bildirərkən deyib.
İndi nə deyəsən? Bu nə məntiqdir? Bu nə düşüncə tərzidir? Bunu allah qoymasa, ədəbiyyat adamı, kitab oxumuş, intellektual bir insan deyir.
Mən Elxan Qaraqanın romanı barədə tənqidi məqalə yazmışam. Amma sən demə, Azərbaycanda kimisə tənqid etmək, ona paxıllıqdan, kindən-küdurətdən irəli gəlirmiş.
Rəşad bəy, mən indiyə qədər nə bir hekayə, nə də bir roman yazmışam. Milli Ədəbiyyat Müsabiqəsinə əsər təqdim etməmişəm. Əgər mən hekayə yazsaydım, roman yazsaydım, onu ədəbiyyat müsabiqəsinə təqdim edib, uduzsaydım, bəlkə də bu sizin əlinizdə məni paxıl, kinli, bəd niyyətli adlandırmaq üçün fürsət ola bilərdi. Amma mən bunların heç birisini eləməmişəm, mən hələ ki publisistikayla məşğulam.
Sözünüzdən belə çıxır ki, AYB-nin üzvü olan ədəbi-tənqidçilər paxıl, kinli, bəd niyyətli adlandırılmaqdan qorxduqları üçün yalnız təriflə, mədhiyyəylə məşğuldurlar. Sözünüzdən belə çıxır ki, bu gün cəmiyyətimizi məhv edən tərifin, yaltaqlığın, əntərliyin səbəbi elə insanların paxıl, kinli, bədniyyətli adlandırılmaqdan qorxduqları üçündür. Kimisə tənqid eləyən adamları da dərhal dama basırlar. Emin Millini, Adnan Hacızadəni, Eynulla Fətullayevi, həbsdən təzə çıxmış digərlərini də paxıl olduqları üçün, hakimiyyətin uğurlarını qısqandıqları üçün, əsassız tənqid etdikləri üçün dama basıblar. Əla məntiqdi, söz ola bilməz. Dərhal beynəlxalq təşkilatlara bu barədə məlumat vermək lazımdır ki, həbs edilənlər paxıldırlar, kinlidirlər, qısqancdırlar, ona görə də içəridə ömürləri çürüyür, əcəb olur, vətən öz düşmənlərini tanımalıdır!

Tənqidə dözməyənlər

Bir şeyi anlamalısınız ki, dünyada tənqid deyilən bir şey var. Tənqid cəmiyyətin inkişafı deməkdir, fikir plüralizmi deməkdir. İstənilən mədəni, sivil ölkədə tənqid çox normal qarşılanır, hətta sevgiylə qarşılanır, yalnız banan ölkələrində, cındırından cin hürkən ölkələrdə tənqidi topla-tüfənglə qarşılayırlar.
Rəşad bəy, tutduğunuz vəzifə, cəmiyyətdəki mövqeyiniz, oxuduğunuz kitablar sizi insanlara fərd kimi yanaşmağa məcbur etməlidir, halbuki siz qarşınızdakına sürü kimi baxırsız: “Sadəcə, mən o cavan uşaqların öz yaşıdlarına qarşı o cür münasibətini anlamıram. Məsələn, Anara, qoca yazıçılara bu cür yanaşırdılar, indi də öz yaşıdlarına keçiblər. Nə var-nə var, bir az uğuru var”, deyirsiz.
Mən indiyə qədər, nə Anar barədə, nə də digər qoca yazıçılar barədə bir kəlmə də yazmamışam, kimisə təhqir etməmişəm, kiməsə qara yaxılan kampaniyada iştirak etməmişəm. Siz isə məni hansısa sürüyə aid edirsiz. Bu sizin probleminizdir, əgər belə sözlərinizə görə, bu düşüncə tərzinizə görə sizi tənqid edirlərsə düz edib, tənqid edirlər! Günahı özünüzdə görün, başqalarında yox…

12-ci, 16-cı əsrdən sitatlar

“A” romanı plagiatdır, sudan quru çıxmaq üçün 12-ci, 16-cı əsrə qayıdıb Nizamidən, Füzulidən misal gətirmək gülüncdür. “A” romanı ona görə plagiatdır ki, müəllif “Döyüş klubu” (“Fight club”) filminin mövzusunu eynilə romanında işləyib, süjet xətti belə eynidir. Qəhrəmanların adlarını Azada, Ayselə, Abbasa dəyişməklə əsərə “plagiat deyil”, demək düzgün deyil. Keçən dəfə bu barədə ətraflı yazmışdım. Rəşad Məcid isə deyir: “Adı çəkilən “Döyüş klubu” filmi bəyəm Azərbaycan cəmiyyətindəki rüşvətxorluq və başqa problemlərdənmi bəhs edir ki, Elxan oradan oğurluq etmiş sayılsın?”
“Döyüş klubu” filminin əsas mövzusu SİSTEM əleyhinədir. Qaraqanın romanın da əsas mövzusu SİSTEM əleyhinədir. Rüşvətxorluq və başqa problemlər SİSTEMƏ daxil olan xırda detallardı, “Döyüş klubu” filmində də belə xırda detallardan bəhs edilir. Əgər Rəşad Məcid ön söz yazdığı romanın SİSTEM əleyhinə yazıldığını, rüşvətxorluq və başqa problemlərin burada xırda detallar olduğunun fərqinə varmayıbsa, təklif edirəm ki, romanı bir də oxusun, “Döyüş klubu” filminə baxmayıbsa baxsın, sonra başqalarını paxıl, kinli qısqanc adlandırsın.
Hansısa əsərlərdən təsirlənmək başqa şeydi, plagiat başqa şeydi.
Bir də təkrar edirəm, “A” romanı ilə “Döyüş klubunun” mövzusu eynidi, süjet xətti eynidi. Qaraqanın romanı “Döyüş klubu”nun tənqidi deyil, parodiyası deyil, hansısa postmodern elementlərdən istifadə edilməyib, dekonstruksiya yoxdur. Bu isə birbaşa müəllif hüquqlarının pozulmasından və plagiatçılıqdan xəbər verir.

Amerikada plagiat qalmaqalı

Bu yaxınlarda belə bir plagiat qalmaqalı yaranmışdı. Məşhur Amerika yazıçısı Selincer müəllif hüquqlarının pozulduğunu iddia edərək, məhkəməyə müraciət etmişdi. Səbəb isə o idi ki, İsveç yazıçısı Fredrik Koldinq onun romanının əsasında “60 il sonra. Çovdarlıqdan keçib gələrək” əsərini yazıb, bu isə onun müəllif hüquqlarının pozulması deməkdir. Məhkəmə Selincerin hüquqlarını bərpa etdi və İsveç yazıçısının əsərinin Amerikada nəşrinə qadağa qoydu. Rəşad Məcidin məlum məsələylə bağlı müsahibə verdiyi Azadlıq radiosunda da bu xəbər getmişdi. Məlumatı ixtisarla burada yerləşdirirəm bir daha diqqətlə oxuyun:
“Amerika məhkəməsinin qənaətinə görə, əsər (“60 il sonra. Çovdarlıqdan keçib gələrək”-C.R) 20-ci əsr ədəbiyyatının ən görkəmli simalarından olan amerika yazıçısı Cerom Devid Selincerin “Çovdarlıqda uçurumdan qoruyan” romanını çox xatırladır və çətin ki, Amerikada çapı mümkün olsun. Amerikanın Manhettendəki 2-ci Federal Dairə Apellyasiya Məhkəməsi aprelin 30-da aşağı instansiya məhkəməsinin qərarını qüvvədə saxlayıb. Aşağı instansiya məhkəməsi isə keçən il qərar qəbul etmişdi ki, İsveç yazıçısının əsərinin nəşri mümkünsüzdür, çünki Selincerin romanının əsasında yazıldığı aydındır, tekstində də “Çovdarlıqda uçurumdan qoruyan”a nə parodiya, nə də tənqidi yanaşma var.
“60 il sonra. Çovdarlıqdan keçib gələrək” – Fredrik Koltinqin debüt romanıdır. O iddia edir ki, Selincerin “Çovdarlıqda uçurumdan qoruyan” romanını ikicə dəfə oxuyub, amma qəribədir ki, onun romanının çox hissəsi Selincerin romanına əsaslanır. Buna “Çovdarlıqda uçurumdan qoruyan”ın davamı da demək olar.
Selincerin qəhrəmanı Holden Kolfildin xarakteri yeniyetmələrin qiyamçı təbiətini ifadə edir.
İsveç yazıçısı isə onun adını Mr. K. kimi göstərir və 60 il sonra – ahıl yaşlarında onun başına gələnləri təsvir edir.
Mr. K. oğlu tərəfindən qocalar evinə köçməyə məcbur edilir və bu dəfə oxucu – qəhrəmanın qocalıq qiyamının şahidi olur. O, qocalar evini tərk edir və avtobusa minib Nyu-Yorka yollanır.
Koltinq öz əsərini Selincerin fanatı kimi yazdığını, “Çovdarlıqda uçurumdan qoruyan”ın mətninə tənqidi yanaşdığını iddia edir.
Selincer bu ilin yanvarında 91 yaşında vəfat edib. Koltinqi məhkəməyə verməsi Selincerin – öz müəllif hüquqlarını qorumaq üçün ölümündən qabaq etdiyi son cəhd idi”.
Frederik Koldinqin uğursuz cəhdinin qarşısı alındı, amma halbuki onun əsəri “A” romanı ilə müqayisədə plagiatdan çox uzaq idi. Koldinqin əsəri Selincerin əsərinin davamı olsa da, mövzuya yeni baxış, yeni süjet xətti gətirsə də, onun əsərinin Amerikada çapına icazə verilmədi. “A” romanı isə nə “Döyüş klubu” filminin davamıdır, nə mövzuya yeni baxış gətirilib, nə də süjet xəttində dəyişiklik var. Koldinqin əsəri “A” romanı ilə müqayisədə daha “mütərəqqi” plagiatdır.

Qeyri-peşəkar münsiflər

Nə isə… Nə qədər fakt ortaya qoysan da, axırda yenə öz bildiklərini deyəcəklər, onsuzda yazmağın bir mənası yoxdu.
Rəşad Məcidin özü münsiflər haqqında deyir: “Amma bəzi yazıçılar var ki, cəmiyyətdəki imicləri elədir ki, ola bilsin bəzi münsiflər onlara münasibətdə siyasi amilləri də nəzərə alıblar. Mənə jüri üzvlərinin biri dedi ki, Rafiq Tağı dini təhqir edib, mən ona “0” bal verəcəm. Bir “0” da həll edir ki, Rafiq Tağı qiymətləndirmədə düşsün aşağı pilləyə. Amma Elxan Qaraqan heç kimə mane olmayan, yəni mənfi impuls doğurmayan adamdır”.
Münsif Rafiq Tağının nə vaxtsa yazdığı esseyə görə ona “0” bal verir, halbuki o, müsabiqəyə təqdim edilmiş əsəri oxuyub, obyektiv, ədalətli qiymət verməliydi.
Təklif edirəm gələn ilki namizədlərin təmiz olub-olmadığını yoxlamaq üçün onları bioloji laboratoriyaya aparıb ekspertizadan keçirsinlər. Məncə daha obyektiv qərar çıxardarlar.

P.S Nə isə… Müvəqqəti narahatçılığa görə üzr istəyirəm. İşinizdə olun…

“Alma”

***

«Cənubda başı göyə dirənən dağlar arasında ən hündür dağ Luvinadır. Luvina həm də o dağların ən daş – kəsəklisidir. Həmin bu dağ sanki bütünlüklə əhəng daşından hörülüb. Ancaq indiyəcən Luvinada heç kim bu daşı əzib əhəng eləmək haqda fikirləşməyib. Burada əhəng daşına həmişə əl – ayağa dolaşan lazımsız bir şey kimi baxıblar. Yerli camaat bu daşa «vəhşi» daş deyir. Yəqin elə buna görədir ki, Luvinanın zirvəsinə aparan yamacın adı «vəhşi daşlar» adlanır. Günəş və külək buralarda daşın – torpağın qənimidir. Buraların ağappaq torpağı sanki işıq saçır. Elə bil bu torpaq səhər şehini canına çəkib, amma əridə bilmir. Əslində isə belə deyil. Burada səhər şehi deyilən şeyin nə olduğundan heç kimin xəbəri yoxdur. Çünki Luvinada gecə də, səhər də hava soyuqdur. Rütubət şehə çevrilib torpağa qonmağa imkan tapmamış dönüb bulud olur.
Düzünü desək, buralarda torpaq tapmaq da çətin məsələdir. Hər tərəf qayalıq, dərin dərələr, dibi görünməyən uçurumlardır. Luvina camaatının dediyinə görə gecələr bu uçurumlardan cürbəcür yuxular çıxır. Onlar da yatıb həmin bu yuxuları görürlər. Ola bilər. Amma mən o uçurumların dibindən küləkdən başqa nəyinsə çıxmağını hələ görməmişəm. Külək toz – torpaq qoparıb dalğa – dalğa uçurumun içindən göyə qalxır. Elə bil, uçurumun dibində, qaranlıq yerdə nəhəng təpəgözlər gizlənib və bu külək onların qamış çubuğunun içinə üfürdükləri nəfəsləridir. Uçurumun divarlarında hərəsi özünə bir ovuc torpaq tapıb kökünü bu torpağa batıran və öz sarmaşan qol – budağı ilə bərk – bərk qayalığı qucaqlayan acı – şirin quş üzümü kolları gözə dəyir. Amma dinclik bilməyən külək bu fağır bitkiyə də boy atmağa imkan vermir. Daşların arasında kölgəlik olan yerdə tək – tük tikanlı meksika laləsinin ağ güllərini də görmək olar. Ancaq bu gülün ləçəkləri tez qopub düşür və bu vaxt onun tikanlı budaqları ildırım sürətiylə yanından ötüb keçən küləyi cırmaqlamağa başlayır.
Yəqin ki, artıq siz özünüz də fikir verdiniz – Luvinada həmişə külək əsir. Özü də boz külək. Deyilənə görə onun rənginin belə boz olmasının səbəbi vulkanın ağzından qum və kül qamarlayıb özüylə götürməsidir. Bilmirəm, bu nə dərəcədə həqiqətə uyğundur, amma onu bilirəm ki, Luvinada hər tərəf boz dumanın içindədir. Siz özünüz də bunun şahidi olacaqsınız. Külək pələng kimi Luvinanın üstünə atılır. Bəli, bəli, məhz pələng kimi. Hətta adama elə gəlir ki, bu külək yox, həqiqətən də pələngdir və caynağına keçirdiyi ovunu didib dağıdır. Güclü külək evlərin damını qoparır. Özü də buranın camaatını damsız qoyan belə küləklər Luvinada nadir hadisə hesab olunmur. Buraların küləyi üçün evin damını qoparmaq, sizin tərəflərin küləyi üçün başınıza qoyduğunuz həsir şlyapanı uçurmaq kimi bir şeydir. Damı uçan evlərin yetim daş – divarları başıaçıq qalır. Luvinada külək heç vaxt ara vermir. Külək ya tozu torpağa qatır, ya da sakit – sakit əsir. Sakit əsdiyi vaxt sanki külək Luvinanı cırmaqlayır. Elə bil doğrudan da buraların küləyinin caynaqları var. Siz cırmaq səslərini burda səhər də eşidə bilərsiz, axşam da. Luvinanın küləyi heç vaxt yoruldum demir. O bütün divarları cırmaqlayır, ağır daşları torpağın qucağından alıb götürür, özünü qapılara çırpır, dərmə – deşik tapıb evlərə soxulur. Onun əlindən yaxa qurtarmaq mümkün olan iş deyil. Buralarda külək canınıza hopur, iliyinizə işləyir və siz hiss edirsiz ki, bir az da belə davam eləsə bu külək ruhunuzu bədəninizdən alıb uçuracaq. Siz özünüz də bunun şahidi olacaqsanız».
Hekayətçi bu yerdə susub küçəyə boylandı.
Bayırdan içəriyə çay şırıltısının səsi dolurdu. Çay öz sularını qamışdığa çırpıb üzüaşağı axırdı. Badam ağacının yarpaqları sakit – sakit xışıldayırdı. Uşaqlar qışqırışa – qışqırışa meyxananın qapısından içəri düşən işıq zolağıyla oynayırdılar.
Uçan qarışqalar topayla otağa doluşub neft lampasının şüşəsinə hücum çəkirdilər. Şüşəyə dəyib qanadlarını yandırır, döşəmənin üstünə düşürdülər. Çöldə hava get – gedə qaralırdı.
- Bura bax, Kamilo, bizə iki dənə də pivə gətir! – hekayətçi dilləndi. – Hə, yaxşı yadıma düşdü, – hekayətçi yenə sözünə davam elədi. – Siz Luvinada heç vaxt aydın səma görə bilməzsiniz. Luvinada səma sanki bozarıb, əhəng tozundan pərdəyə bürünüb. Bu toz heç vaxt çəkilib getmir. Dağların yamacları isə lüm – lütdür: nə bir ağaca, nə bir yaşıl ota rast gələ bilməzsiz. Bir sözlə, adamın gözlərinin baxıb dincəlməsi üçün heç nə yoxdur. Elə bil ətrafdakı hər şeyin canına kül, əhəng tozu hopub. Siz özünüz bunu öz gözlərinizlə görəcəksiniz: qup – quru, ölü dağlar və onların arasında başı göyə dirənən Luvina. Luvinanın yamacına səpələnən və uzaqdan ağ xal kimi görünən komalar ölü adamın alnındakı ağ gül çələngini xatırladır.
Uşaqların hay – küyü lap yaxından eşidilməyə başladı və bir az keçməmiş onlar meyxanaya doluşdular. Hekayətçi ayağa qalxıb qapıya yaxınlaşdı.
- Basın burdan bayıra! – uşaqların üstünə qışqırdı. – Qoyun camaat sakit oturub söhbət eləsin! Oynuyun, amma hay – küysüz.
O, yenidən stola tərəf gəlib yerində oturdu və yarımçıq qalmış söhbətinə davam elədi: – Deməli belə, dediyim kimi, Luvinada yağışın yağmağı hələm – hələm baş verən hadisə deyil. İlin tən ortasında yağış Luvinanı tər – təmiz çimizdirir, qayaları oyur, bütün daş – kəsəyin toz torpağını yuyub aparır. Yağışdan sonra hara baxsan ancaq daş – kəsək görərsən. Amma bu vaxtlar buludlara baxmaq adama xüsusi ləzzət eləyir. Görürsən ki, iki ağır, köpmüş bulud o dağdan bu dağa sürünə – sürünə axırda bir – biriylə toqquşur, zərbdən hərəsi bir tərəfə atılır və bu vaxt elə bil qayaların ülgüc zirvələrinə dəyib yırtılıblarmış kimi partlayırlar. Bu partlayışın səsi aləmi başına götürür. Bu cür təxminən on – on iki gün davam eləyir. Sonra gələn il bu vaxtlaracan yağışın ayağı buralardan kəsilir. Bir də görürsən bir – neçə il Luvinaya yağış yağmır.
… Belə – belə işlər, Luvinaya yağış gec – gec yağır. Hətta qıraq adama elə gəlir ki, buralara ömür – billah yağış yağmayıb. Buranın torpağı da yaşlı adamın dərisi kimi quruyub, yeyilib, qırışıb. Yağışdan sonra torpağın üstü «yağış tikanları» ilə örtülür. Luvinada yağışdan sonra bərkiyən və ayaqqabınızın altına iti daş kimi batan palçıq parçalarına «yağış tikanları» deyirlər. Adama elə gəlir ki, torpaq çevrilib tikana dönüb.
O, pivəni başına çəkib axırıncı damcıya qədər içdi. Butulkanın dibində ancaq köpük qaldı.
- Nə deyirsən de, – o, sözünə davam elədi, – amma yer üzündə Luvinadan daha kədərli yer ola bilməz. Siz özünüz ora çatan kimi bunu hiss edəcəksiniz. Mən hətta deyərdim ki, orada qəm – kədər özünə əbədi yuva qurub. Luvina camaatı təbəssümün nə olduğunu bilmir. Onların sifəti sanki taxtadandır.
Luvinada kədəri gözlə görmək olur. O, yaxanızdan yapışıb nə səhər, nə axşam sizdən əl çəkir. Hətta külək də bu kədəri dağıtmaq gücündə deyil. Külək yalnız onun tozunu alır, onu təzələyir. Orda siz bu yerlərin kədərin vətəni olduğunu, dünya yaranandan onun burada yaşadığını anlayırsınız. Luvinada siz qəm – kədərin əlindən heç yana qaça bilmirsiz. Siz bu qəm – kədərin dadına baxmağa, əlini sıxmağa məhkumsunuz. Qəm – kədər hər tərəfdən sizin üstünüzə gəlir, sizi sıxır, əzir, sanki böyük yapışqan kimi ürəyinizə yapışır, ürəyinizi boğmayınca sizdən əl çəkmir.
…Oranın yerli camatının dediyinə görə, guya ay bədirlənən vaxt Luvina küçələrində küləyi gözlə görmək olur. Guya külək insan cildinə girib evlərin arasıyla gəzişir, çiyinlərinə atdığı qara plaşın ətəyi yerlə sürünür. Amma mənim Luvinada aylı gecələrdə gördüyüm yeganə şey ancaq ümidsizlik idi… Ancaq ümidsizlik.
Pivənizi niyə içmirsiz? Heç əlinizi də vurmamısınız ki. Siz bir dadına baxın. Bəlkə ilıqdır, ona görə xoşunuza gəlmir? Bizdə burda ayrı cür pivə olmur. Bilirəm, ilıq pivə eşşək sidiyinin dadını verir. Amma burda əvvəl – axır hər şeyə öyrəşirsən. Orda, dağın başında heç bunu da tapa bilməyəcəksiniz. Buna əmin ola bilərsiniz. Bu pivəyçün orada burnunuzun ucu göynəyəcək. Luvinada siz oranın arağından başqa heç nə tapa bilməzsiz. Onlar orada həmin arağı «oha – se» adlandırdıqları otdan çəkirlər. Amma zəhrimarı çox içmək olmur: bir – iki qurtum içəndən sonra adamın başı hərlənir. Elə bil səni fır – fıra kimi fırladırlar. Yaxşısı budur pivənizi için. Mən bilirəm nə deyirəm.
Çay hələ də qamış kollarıyla vuruşmağındaydı. Ağacların yarpaqları xışıldayırdı. Uşaqlar oynayırdılar. Hava qaralmışdı, ancaq hələ axşam deyildi.
Hekayətçi yenə qapıya yaxınlaşıb çölə boylandı.
- Adətən keçmişi yada salanda, – o, yenidən yerinə qayıdıb sözünə davam elədi, – hər şey adama çox asan gəlir. Yaşananlar xatirələrdə öz kəsərini itirir, tamam dəyişir. Amma Luvinanı yada saldıqca mən orada başıma gələnləri sanki bir də yaşayıram və hər şeyi olduğu kimi danışıram. Mən orda yaşamışam. Yox yaşamamışam, bütün ömrümü çürütmüşəm. Luvinaya gələndə mən cavan bir oğlan idim. Ümidimi itirməmişdim. Luvinadan qayıdanda mən artıq bütün ümidlərini basdırmış qocaya dönmüşdüm. İndi də siz ora yollanırsız… Sizə baxıram və sanki Luvinaya gəldiyim gün özümü görürəm. Sanki siz yox, mən ora yollanıram. Orada bütün gördüklərim bir – bir gözümün qabağında canlanır… Etiraz etməsəydiniz sizin pivənizi içərdim. Görürəm heç pivəyə baxmırsınız. Mən isə artıq pivəsiz yaşaya bilmirəm. Pivə içəndə elə bil bir az yüngülləşirəm. Pivəni içirəm – elə bil başımı soyuq suya salıb çıxarıram. Hə, deməli biz ilk dəfə Luvinaya gələndə bizi gətirən arabaçı atlara dincəlməyə imkan verməyib arabanı geriyə döndərdi. Biz arabadan düşən kimi birnəfəsə bizə:
- Əlvida, – dedi.
- Hara? – mən təəccübləndim. – Belə istidə niyə atları ləhlədirsən? Görmürsən, onsuzda taqətdən düşüblər.
- Bir az da burda qalsaq doğrudan da atların işi bitəcək, – arabaçı cavab verdi. – Mən getdim, əlvida.
O, atların üzünü geri döndərib yamacla üzüaşağı enməyə başladı. Atları elə çapırdı ki, sanki onun arxasınca hansısa şər qüvvə düşmüşdü.
Mən arvadım və üç uşağım ilə orda qaldım. Meydanın ortasında durmuşduq – əllərimizdə çamadanlar, bağlamalar. Kəndə gəlib çatmışdıq, amma insan deyilən bir allah bəndəsi gözə dəymirdi. Təkcə külək evlərin arasıyla o yan bu yana dolaşırdı.
Meydan da lüm – lüt idi. Bütün meydanda nə bir kol, nə bir ot gördüm. Külək ordan vurub burdan çıxırdı. Biz də sanki yanğından çıxan bu lüm – lüt meydanın düz ortasında dayanmışdıq.
- Biz hara gəlib çıxmışıq, Aqrippina? – arvadımdan soruşdum.
O ancaq çiyinlərini çəkdi.
- Yaxşı, onda get axtar gör buralarda nahar eləməyə, gecələməyə yer tapa bilirsən. Biz səni burada gözləyirik, – dedim.
O, balaca oğlumuzu da özüylə götürüb çıxıb getdi. Getdi və qayıtmadı.
Günəş dağların arxasında gizlənəndən sonra biz onu axtarmağa yollandıq. Boş küçələrlə bir xeyli gəzib dolaşdıq. Axır ki, onu tapdıq. O, kilsənin düz ortasında oturmuşdu. Uşaq onun dizləri üstə yatmışdı.
- Aqrippina, neynirsən burda?
- Gəlmişəm dua eliyim.
- Heç dua eləməyin vaxtıdı? – mən təəccübləndim. O, yenidən çiyinlərini çəkdi. Bu boş, deşik damından küləyin vıyıltıyla içəri dolduğu anbara oxşar daş kilsədə də dua eləmək olarmı?
- Mehmanxana tapdın?
- Burda mehmanxana yoxdur.
- Bəs karvansara?
- Burda karvansara da yoxdur.
- Heç olmasa bir adamla rastlaşdın? Yəni bu boyda kənddə bir adam yoxdur? – mən soruşdum.
- Var. Üzbəüz evdə… Qadınlardı… Elə indi də orada, qapının arxasında dayanıblar. Bax, qapının çatlarından gözləri parıldıyır. Görürsən? Onlardır… Bizə baxırlar… Biri özündə cürət tapıb başını bayıra çıxardı… Par – par parıldayan iri gözləri vardı, nimçə boyda… Amma yemək üçün bizə verməyə heç nəyləri yoxdur. Heç qapını belə üzümə açmadılar. Bir onu dedilər ki, kənddə yeməyə heç nə yoxdur… Mən də bu kilsəyə gəlib allaha dua eləməyə başladım.
- Bəs niyə meydana qayıtmadın? Biz axı səhərdən səni orda gözləyirik.
- Mən bura dua eləmək üçün gəlmişəm. Hələ duamı qurtarmamışam.
- Biz hara gəlib çıxmışıq, Aqrippina?
Arvadım yenə çiyinlərini çəkdi.
Biz kilsədəki səcdəgahın arxasında özümüzə yer düzəldib gecələmək üçün burada qaldıq. Düzdür, külək bura da özünü soxurdu, amma kilsədə ən az yel çəkən yer məhz səcdəgahın arxasıydı. Bütün gecəni külək dayanmadan uğuldayırdı, kilsənin dəlmə – deşiklərindən içəri soxulub üstümüzdən vıyıltıyla o yan bu yana keçirdi, gözəgörünməz əlləriylə ağır xaçları silkələyirdi. Küləyin hər yeni dalğasıyla bu nəhəng yoğun xaçların bağlandığı məftil cırıldayırdı. Sanki kimsə kilsədə dişlərini bərk – bərk bir – birinə sürtürdü.
Uşaqlar ağlayırdı. Qorxudan onların gözünə yuxu getmirdi. Arvadım üç uşağımızın üçünü də qucaqlayıb, sinəsinə sıxıb oturmuşdu. Mən bilmirdim heç neyləyim.
Səhərə yaxın külək azaldı. Amma bir az keçməmiş yenidən gücləndi. Bütün gecə boyu cəmi bir dəqiqə ətrafa tam sakitlik çökdü. Sanki bu bir dəqiqənin içində göy yerə enib öz ağırlığı ilə yer üzünün bütün səslərini əzib boğdu… Axır ki uşaqlar da yata bildi. Arvadım da yanımda uzanıb sakit – sakit nəfəs alırdı.
- Bu nədir? – arvadım qəfil məndən soruşdu.
- Nəyi deyirsən? – mən suala sualla cavab verdim.
- Bunu… xışıltını. Eşidirsən?
- Yox. Yat. Heç olmasa azca dincimizi alaq. Bir azdan səhər açılacaq.
Amma bir az keçmiş mən də qəribə şıppıltı səsi eşitdim. Elə bil qaranlıqda düz başımızın üstündə yarasalar uçuşurdu. Bu yarasaların qanadları o qədər böyük idi ki, onlar qanad çaldıqları vaxt kilsənin döşəməsinə dəyirdilər. Mən cəld ayağa qalxdım. Qanadlar bir az da sürətlə hərəkət eləməyə başladı, sanki yarasalar məndən qorxub kilsə qapısının sınıq pəncərə yerlərindən özlərini çölə atırdılar. Mən asta – asta qapıya tərəf addımladım; hardansa qəribə xışıltı səsi gəlirdi. Alaqapıya çatıb dayandım – dayandım və onları – Luvinanın qadınlarını gördüm. Hamısının başında tünd rəngli örpək, çiyinində su səhəngi varıydı. Gecənin qara fonunda qara kölgələr.
- Sizə nə lazımdır? Səhərin gözü açılmamış hara belə gedirsiz? – onlardan soruşdum.
- Su gətirməyə, – aralarından kimsə cavab verdi.
Onlar lal – dinməz mənə baxırdılar. Sonra üzlərini çevirib öz qara səhənglərini çiyinlərinə qoydular və küçəylə üzüaşağı addımlamağa başladılar. Az keçməmiş hamısı gecənin alaqaranlığına qarışıb yox oldu.
Yox, mən heç vax Luvinada keçirdiyim o birinci gecəni unuda bilmərəm.
Həmin gecəni yada salıb sonra da pivə içməmək mümkün deyil. Siz mənimlə razısız? Pivə ən azından o gecəylə bağlı xatirələrin acısını götürür.
- Deyəsən, siz mənim Luvinada neçə il yaşadığımı soruşurdunuz?.. Sözün düzü, heç özüm də bilmirəm. Orda məni qara qızdırma tutmuşdu. Sağalandan sonra Luvinada keçirdiyim günlərin sayını – hesabını itirmişdim. Məncə, orada bir ömür yaşamışam. Luvinaya çatan kimi vaxt sənin üçün dayanır. O kənddə heç kim saata baxmır, heç kim ötüb keçən illərin xiffətini çəkmir. Səhər günəş doğur, axşam batır. Vəssalam: əvvəlcə gündüz gəlir, sonra gecə, gündüz – gecə, gündüz – gecə – ta ölüm saatı yetişənəcən. Luvinada yaşayanlar üçün isə ölüm ümid işığıdır.
Siz yəqin fikirləşirsiz ki, mənim söhbət eləmək üçün elə cəmi bir mövzum var. Bəli, cənab, elədir… Əgər sən hər gün evin kandarında oturub günəşin necə qalxdığına və endiyinə əvvəlcə yavaş – yavaş başını yuxarı qaldırıb, sonra isə yavaş – yavaş aşağı salıb tamaşa edirsənsə günlərin bir günü sənin içində nəsə dəyişir, hansısa yay boşalır və sən zaman duyğusunu itirisən, diri – diri ölüyə çevrilirsən. Luvinanın qocaları məhz bu cür ömür sürürlər.
Məsələ burasındadır ki, Luvina qoca və qarıların və bir də belə demək mümkündürsə, dünyaya gəlməyə fürsət tapmamış körpələrin kəndidir… Düzdür, zəiflikdən ayaq üstə güclə duran heysiz qadınlara da hərdən rast gəlmək olar. Oğlan uşaqları Luvinadan tez əkilirlər… Heç bığ yerləri tərləməmiş uşaqlığa əlvida deyirlər. Dünən anasının döşünü əmən bu gün əlinə toxa alıb çölə çıxır. Bu birinci addım. İkinci addım kənd hasarının üstündən tullanmaqdır. Tullandın və əlvida, Luvina! Bax, Luvinada işlər bu cürdür.
Dediyim kimi, Luvinada ancaq əldən – ayaqdan düşmüş qocalar, ərsiz arvadlar və ərləri qazanc dalınca yollanıb geri qayıtmayan və allah bilir indi harada itib batan ərli arvadlar yaşayır… Hərdən bir kişilər kəndə qayıdırlar və onların dönüşü neçə ildən bir Luvinaya yağan yay yağışına bənzəyir. Mən sizə artıq Luvinaya yağan yağış haqda danışmışam. Geri qayıdan olanda bütün kənddə razılıq dolu pıçıltılar eşidilir, həmin adam bir müddət sonra yenidən kənddən çıxıb gedəndə razılıq dolu pıçıltıları narazı uğultular əvəz edir… Oğullar kəndən çıxanda öz qoca ata – analarına bir kisə yeməli nemət qoyub gedirlər. Ərlər kənddən çıxanda öz arvadlarına yadigar kimi bir uşaq da qoyurlar. Gedənlərin uzun müddət səs – sorağı eşidilmir; bəziləri bir ilə yenidən qayıdıb gəlir, bəziləri həmişəlik yoxa çıxır… Oğullar qazanc dalınca yollanır. Buna hamı kənddə təbii baxır. Luvinalılar özləri demişkən: «adət – ənənə belədir – oğul qazanc dalınca yollanmalıdır». Bir sözlə, oğullar necə ki vaxtilə onların ataları nənə – babalarını ac qoymamaq üçün işləyib tər töküb, eynən o cür, bütün ömürləri boyu öz valideynlərinə bir qarın çörək pulu qazanmaqdan ötrü işləyirlər. İllərdir luvinalılar bu «adət – ənənəyə» sadiqdilər…
Oğullar yad diyarlarda süləndikləri vaxt qocalar evin kandarında oturub taqətdən düşmüş qollarını yanlarına sallayırlar və gözləyirlər. Öz oğullarını və öz ölümlərini gözləyirlər. Və əgər bu günəcən allahın unutduğu Luvinada hələ sağ qoca varsa, o qoca yaşadığına görə yalnız oğluna minnətdar olmalıdır.
Bir dəfə mən onlara bərəkətli torpağı olan yerlərə köçməyi məsləhət gördüm. Dedim: «Gəlin, burdan çıxıb gedək. Hara köçsək burda yaşadığımızdan yaxşı yaşayacağıq. Konqresə müraciət eləyək, bizə köməklik göstərsin».
Hamısı ölü gözlərini zilləyib mənə qulaq asırdı. Və bu ölü gözlərin lap dərinliyində hələ də həyat qığılcımı parlayırdı.
- Konqres köməklik göstərsin, deyirsən? Sən bu Konqress haqda nə isə bilirsən, müəllim?
- Əlbəttə, – mən cavab verdim.
- Elə biz də bilirik o Konqres nə yuvanın quşudur. Yaxşı bilirik. Amma onun anası haqda heç nə eşitməmişik.
Mən Konqresin anasının Vətən olduğunu onlara başa salmağa çalışırdım. Amma onlar başlarını yırğalayıb: «Yox, müəllim, bu məsələ nə isə dolaşıq məsələdir» – deyib gülüşdülər. Ömrümdə birinci və axırıncı dəfə mən Luvina camaatının gülməyini onda gördüm. Qocalaq mırıq dişlərini ağarda – ağarda mənə Konqres kimi yaramazların həmişə analarından bixəbər olduqlarını dedilər.
Bilirsiz, onlar tamamilə haqlı idilər. Bu Konqresin sən demə başı yaman qarışığıymış. Yer üzündə Luvina adlı bir kəndin olduğu onun doğma dağları tərk edib haradasa cinayət törədən oğullarını tapmaq lazım gələndə Konqresin yadına düşür. Onda cinayətkarı yaxalamaq üçün onun dalınca hətta Luvinaya da silahlı adamlar göndərirlər. Ələ keçirib güllələyirlər. Əgər bu cür hadisələr olmasaydı orda, yuxarılarda yer üzündə Luvina adlı bir kəndin olduğundan heç kim xəbər tutmazdı.
- Deyirsən, burdan çıxıb gedək, – onlar məndən soruşdular, – deyirsən, bəsdir aclıq çəkdik, aclığın hələ heç kimə xeyri dəyməyib. Yaxşı, tutaq ki, biz burdan çıxıb getməyə razı olduq. Bəs onda, ölənlərimizi necə özümüzlə aparaq? Onların son məskənləri buradır. Biz onları atıb gedə bilmərik.
Belə deyə – deyə onlar indiyənəcən orada yaşayır. Siz özünüz tezliklə bu dediklərimin doğru olduğunu görəcəksiniz. Acından ölməmək üçün həmin kənddə meskit qabığı çeynəyirlər. Susuzluğu yatırmaq üçün tüpürcəklərini udurlar. Oranın camaatı titrək kölgə kimi evlərin divarlarından tuta – tuta küçələrdə gəzişir. Adama elə gəlir ki, əgər külək onları itələməsə özlərinin addım atmağa gücləri çatmaz.
- Bəs külək? – bir gün mən özümü saxlaya bilməyib soruşdum. – Bu küləyə necə öyrəşmək olar? Axı bu külək sizin axırınıza çıxacaq.
- Əgər külək əsirsə, deməli, belə məsləhətdir, – cavab verdilər. – allah özü belə məsləhət bilib. Külək səngiyəndə biz özümüzü pis hiss eləyirik. Küləksiz gündə günəş elə bil bir az da yerə yaxınlaşır, düz başımızın üstə durur, canımızdakı suyu axır damlasınacan buxara çevirir, bütün qanımızı sovurur. Külək qopan kimi isə günəşi göyə qaldırır və onu lap yuxarıda saxlayır. Aşağı düşməyə qoymur. Küləksiz bizim işimiz çətin olar.
O vaxtdan mən bir daha onlarla kənddən köçmək barədə söhbət eləmədim. Özüm Luvinadan çıxıb uzaqlaşdım. Və yəqin ki, daha heç vaxt ora qayıtmayacam.
…Həyat doğrudan da təsadüflərlə doludur. Mənə demişdilər: «Biz sizi San – Xuan – Luvinaya göndəririk». İşə bir bax, indi mən on beş il bundan qabaq mənim keçdiyim yolları keçməyə hazırlaşan, Luvinaya işləməyə yollanan adamla oturub söhbət edirəm. O vaxt mənim gücüm – qüvvəm aşıb daşırdı, başım ideallarla doluydu… Siz özünüz də bilirsiz ki, bizim hamımıza xeyirxah ideallar aşılayırlar. Və sonra biz həmin bu idealları hamının beyninə yeritməyə çalışırıq, onları bütün dərdlərin dərmanı sayırıq. Amma Luvinada mənim bu xoş məramlı cəhdim boşa çıxdı. Mən eksperiment keçirdim və uğursuzluğa düçar oldum.
San – Xuan – Luvina! Bu ad mənim qulağımda cənnət musiqisi kimi səslənirdi. Ancaq gözlərimi açanda özümü cəhənnəmdə gördüm. Ölüm ayağında olan bir kənd. Hətta kəndin itləri də hamısı acından qırılıb. Aya hürüb gecənin sakitliyini dağıtmağa kənddə bir it belə qalmayıb. Bəli, bəli, məhz gecənin sakitliyini. Çünki siz küləyin səsinə öyrəşən gün sizin üçün hər yerə səhrada olduğu kimi sakitlik çökəcək. Bu sakitlik sizin axırınıza çıxacaq. Bir mənə baxın. Mən artıq məhv olmuş bir adamam. Eybi yox, özünüz ora gedib çatan kimi mənim indi nə demək istədiyimi anlayacaqsınız.
Necə fikirləşirsiz, bəlkə deyək hərəmizə bir qədəh meskal arağı gətirsinlər? Pivə adamı oturub rahat söhbət eləməyə qoymur. Adam tez – tez bayıra çıxmalı olur. Hey, Kamilo, bizə iki qədəh meskal arağı gətir! Hə, dediyim kimi… – O, sözünü yarımçıq qoydu, donuq baxışlarını qanadlarını neft lampasının şüşəsində yandıran, qanadsız soxulcana oxşayan qarışqalar gəzişən stola zillədi.
Gecənin yaxınlaşdığı hiss olunurdu. Çay qamışların arasından keçib bayaqkından daha bərk səs – küy qoparırdı. Uşaqların da hay – küyü kəsilmişdi. Açıq qapıdan görünən göy parçasında bu gecənin ilk ulduzları gözə dəyirdi.
Bir dəqiqə əvvəl diqqətlə qanadsız qarışqalara baxan hekayətçi başını stolun üstünə qoyub yuxuya getdi.

Tərcümə etdi: Rövşən Ramizoğlu
doqquziklim.net

QİYAMƏT GÜNÜ

mən bilirdim dəhşətli olacağını
sənin çıxıb gedəcəyini bilirdim
ya da mənim səndən çıxıb gedəcəyimi..
içmədiyim suların üzərindən yürüdükcə
bir xurma ağacından xurma dərib yemədikcə
baxdığın göy üzündə quşlar da ötmədikcə
mən bilirdim dəhşətli olacağını..

mən bilirdim dəhşətli olacağını
hələ dünyaya gəlməmişdən min il
min yol il qabaq
hələ Qabil Habili öldürməmişdən
üç yüz il yaşayan qarğa
yer qazıb öldürdüyünü basdırmamışdan hələ
mən bilirdim dəhşətli olacağını..

mən bilirdim dəhşətli olacağını
yer üzünə yenə ayaq basacağımı bilirdim
ya da yerin ayaqlarına səriləcəyini..
bir insan sifətində uçurum işığının sönəcəyini
bilirdim genişliyinin itəcəyini..
gözlə gördüyüm hər şeyin qaranlığının
düşdüyüm bu alanın sonsuzluğunu
mən bilirdim dəhşətli olacağını..

mən bilirdim dostum məni tərk edəcək
və sevgilim də bir gün mənə bitdin deyəcək..
iş yerinin son ərizəni qarşıma atacağının
kirayə otağımın bağlanacaq qapısının
kəndəki evimizin lənətlənəcəyinin
mən bilirdim dəhşətli olacağını..

mən bilirdim dəhşətli olacağını
hamının mənə güləcəyini bilirdim
ya da edilən kinayədə qorxaqlığın gizləndiyin..
bir ata belindən gələcəyimin
bir ana bətinə yığıcalağımın
və bir gün yer üzünə gələcəyimin
mən bilirdim dəhşətli olacağını..

mən bilidirdim səhər günəş çıxacaq
axşam batacaq
gecələr ay görünəcək, ulduzlar sayrışacaq
bulud alacaq göy üzünü
yağış və qar yığacaq
küləyin saçlarıma əllərini gəzdirib
məni də adam edəcəyini bilirdim..

mən bilirdim HÖKM məndə veriləcək
Səma Səltənətinin nur üzü görünəcək
ətrafı su basacağın, insanların boğulacağın
və hər kəsin yenidən
olduğu tək doğulacağın bilirdim.
mən bilirdim…
mən bilirdim…
mən bilirdim dəhşətli olacağını
və mən bunu hər kəsdən gizlədiyimi bilirdim..

MƏN HARA – DÜNYA HARA

Dünyanın ilk və son böyük insanına..

Mən hara – dünya hara
Dünyadakı halım mənim
Bir ağacın kölgəsində oturan
Sonra duran
Çıxıb gedən müsafir tək..

Kölgələr qalar arxamda çıxıb gedərkən
Kölgələri doğan yarpaqlar
Yarpaqları doğan budaqlar
Budaqları doğan ağac
Ağacı doğan qara torpaq..
Mən hara – dünya hara..

Yürüdüyüm yollarda ayaqlarım toz götürməz
Baxdığım göyüzündə quşlar ötməz
Bir bulağa çatdığımda susuzluğum ötüb keçər
Bir xurma ağacına çatdığımda aclığım
Üstümə geyindiyim buludlar məni örtər..
Mən hara – dünya hara..

İçinə yuvarlandığım uçrumların dibi işıq
Dibi geniş
Özgürlüyü bəlirləyən itən ölüm qorxusu
Gözlə görünən hər şeydəki bir qaranlıq
Və düşdüyüm bu alanın sonsuzluğu..
Mən hara – dünya hara..

Dostum gəlib üzümə baxıb öldün dedi
Və sevgilim bitdin deyib çıxıb getdi..
İş yerim son ərizəni atdı mənim qarşıma
Kirayə otağımın qapısı bağlandı qəti
Və kəndəki evimizi lənətlədi insanlar..
Mən hara – dünya hara..

Ey məni sonuncu müsafir edən adam
Dinlə məni
Dinlə mənim son sözümü –
Mən hara – dünya hara..
Dünyadakı halım mənim
Bir ağacın köləsində oturan
Sonra duran
Çıxıb gedən müsafir tək..

Bu könül dözmədi eşqin belə işgəncəsinə,
Kimsə səs vermədi neyçünsə bu könlün səsinə,
“Əlim hər yandan üzüldü ümüdüm qaldı yenə,
Sənə doğru açılan əllərimin kölgəsinə.”

Yürüyərkən yolumu sanki itirdim gəldim
Özümü mən buraya güclə yetirdim gəldim,
Hər nəyim vardısa izninlə gətirdim, gəldim,
“Sənə doğru açılan əllərimin kölgəsinə.”

Mən sənin eşqini qəlbimlə tutub saxlamışam,
Eşqimin atəşini söndürərək ağlamışam,
Həmişə mən dar ayaqda ümüdü bağlamışam,
“Sənə doğru açılan əllərimin kölgəsinə.”

Göz yaşım gözlərimi dandı çölə çıxmaq üçün,
Göz yaşım çırpınaraq döndü selə axmaq üçün,
Göz yaşım axdı töküldü yerə ki, baxmaq üçün,
“Sənə doğru açılan əllərimin kölgəsinə.”

Plagiat roman

Müsabiqədə birinci yerə layiq görülən Elxan Qaraqanın “A” romanını oxudum və dəhşətə gəldim. Əsər başdan-ayağa plagiatdır. Amma bu barədə mətbuatda bir kəlmə də yazılmayıb. Bəs ədəbiyyat tənqidçiləri hara baxır?
“A” romanı 1999-cu ildə David Finçerin Çak Palanikin romanı əsasında çəkdiyi “Döyüş klubu” (“fight club”) filminin plagiatıdır. Bir balaca kino ilə maraqlanan adamın bu kino haqqında məlumatı olmalıdır. Çünki ən azından bu filmin baş rollarında Bred Pitt və Edvard Norton kimi məşhur aktyorlar çəkilib. “Döyüş klubu” olduqca tanınmış filmdir və hələ də ən uğurlu ekran əsərlərindən biri kimi qiymətləndirilir. Filmin adı boevik filmini xatırladır, amma məzmunu olduqca dərin fəlsəfəyə malikdir.
Edvart Norton (filmdə adı keçmir, o, başına gələnləri şərh edəndir) həyatının mənasını itirib, hər gün iş-ev, ev-iş. Yuxusuz gecələr, televizora baxmaqla vaxt öldürmək…
Norton ağır xəstələr üçün nəzərdə tutulmuş “dəstək qrupları”nı ziyarət eləməyə başlayır. Ağır xəstələrin şikayətlərini dinləməklə o, öz həyatına şükr etməyə başlayır. Bir az rahatlanır və gecələr yatmağa başlayır. “Dəstək qrupları”nda o, Marla Singerlə tanış olur. Marla Singer onun kimi saxta xəstədir, sonradan onların münasibəti yaranır. Norton səyahətə çıxır, təyyarədə olduqca xarizmatik sabun satıcısı Tayler Dördınla tanış olur. Tayler Dördın Nortonun həyatını dəyişdirəcək olan adamdır. Bir dəfə Tayler Nortona onun sifətinə yumruq vurmasını istəyir, Norton nə qədər etiraz eləsə də, sonda Taylerə yumruq vurur. Onlar dəlicəsinə döyüşməyə başlayırlar, döyülmək əslində reallığı hiss etmək idi. Və beləliklə, onlar “Döyüş klubu”nun əsasını qoyurlar. “Döyüş klubu”nun prinsipi qalibiyyət, fiziki tərbiyə və s. deyildi, burda əsas olan səbr, ruhun nihilizmi kimi ağrını hiss etmək və mənfi enerjidən qurtulmaq idi. Bu insanlara azadlıq verir və onları xilas edirdi. Çox keçmədən “Döyüş klubu”nun üzvlərinin sayı artır, onlar minləri, milyonları keçir, həyatda öz yerlərini itirmiş adamlar, üsyankar, etirazçı adamların hamısı “Döyüş klubu”nun üzvü olmağa başlayır. Dünyanın bir çox şəhərlərində klubun filialları açılır, televiziyalar, qəzetlər onlardan yazmağa başlayır. Klubun üzvləri xüsusi qara geyimdə gəzirlər. Tayler əfsanəyə çevrilir, hamı ondan danışmağa başlayır, bəziləri onu peyğəmbər, bəziləri isə xilaskar kimi görür. Sonradan döyüş klubunun üzvlərinin missiyası dəyişir, onlar indi yalnız bir-birləri ilə döyüşməklə yox, şəhərlərdə xaos yaratmaqla məşğul olurlar. Bu birbaşa Taylerin əmri ilə həyata keçirilir, böyük şirkətlərin, bankların mərkəzi binalarına hücumlar edilir, partlayışlar törədilir. Məqsəd bütün insanların bank hesablarını sıfırlamaq və onlar arasında ədaləti bərpa etmək idi. Hər kəs sıfırdan başlamalı idi, şüar beləydi: “Biz ədaləti bərpa etmək üçün sivilizasiyanı məhv etməliyik”.
Norton döyüş klubunun missiyasının dəyişməsinə etiraz edirdi, onun bütün bunlardan xoşu gəlmirdi. Tayler ondan uzaqlaşmışdı, onlar təhlükəli işlər görürdülər, halbuki, Nortonun hesablarında bütün bunlar yox idi. Norton ən yaxın dostu Robert Polsenin (Bob) polis tərəfindən güllə ilə vurularaq ölməsindən sonra şok keçirir. Bu hadisə onun üçün bir çox şifrələrin tapılması ilə nəticələnir. Norton yoxa çıxmış Taylerin izinə düşür. Və… Anlayır ki, Tayler əslində, elə onun özüdür. Norton anlayır ki, Tayler adlı bir adam əvvəlcədən olmayıb, bütün bu işlərə onun özü rəhbərlik edib. İndidən sonra hadisələrin gedişatına mane olmaq mümkün deyil…
Hallusinasiya…

İndi isə keçək “A” romanına

Romanın qəhrəmanı Anar həyatının mənasını itirib, hər gün ev-iş, iş-ev. Bu darıxdırıcı həyatdan qurtulmaq üçün o, səyahətə çıxır, səyahət zamanı Aysellə tanış olur, sonradan Aysellə münasibəti yaranır. Başına qəribə hadisələr gəlir, həbsxanaya düşür. Həbsxanada o, “A”nın dostu Azadla tanış olur, onlar birlikdə həbsxanadan qaçırlar.
Azad Anarı Bakıdakı QƏRARGAHA aparır. Anar QƏRARGAHDA başa düşür ki, bura toplaşanlar hansısa cəmiyyətin üzvləridir. Cəmiyyətin adı “HOST”dur, üzvləri isə HOST-çu adlandırırlar. Bura toplaşanlar həyatda öz yerlərini itirmiş, üsyankar, etirazçı gənclərdir.
İlk vaxtlar Anar özünü cəmiyyətdə çox yaxşı hiss edir, sonradan sevdiyi Ayseli də yanına gətirə bilir. “HOST”un sıraları hər keçən gün genişlənir, müxtəlif şəhərlərdə, Türkiyə, Rusiya, İran, Gürcüstan kimi ölkələrdə onun filialları açılır. Azad olmaq istəyən gənclərin sayı gündən-günə artır. Bütün televiziyalar, qəzetlər HOST-çulardan yazmağa başlayır. “HOST”un üzvləri “Döyüş klubu”nun üzvləri kimi xüsusi qara geyimdə gəzirlər. Tayler kimi “A” da əfsanəyə çevrilir. Hamı ona peyğəmbər, xilaskar kimi baxmağa başlayır. Müəyyən müddət keçəndən sonra “Döyüş klubu”nda olduğu kimi, “”HOST”un da missiyası dəyişir. Tayler kimi, “A” da “HOST” un üzvlərinə əmr verir: şəhərlərdə xaos yaratmaq lazımdır. “HOST”un üzvləri “Döyüş klubu”nun üzvləri kimi zorakılıqlar törətməyə başlayır, şəhərlərdə partlayışlar törədilir. Aləm bir-birinə dəyir, xaos yaranır. Anar Norton kimi ilk vaxtlar bu işin içində olur. Nortonun sevgilisi Marla kimi, Azadın sevgilisi Aysel də onu başa düşməyərək ondan uzaqlaşır. Azadın da Norton kimi bütün bu olub-bitəndən xoşu gəlməməyə başlayır. Norton ən yaxın dostu Robert Polsenin ölümündən sonra bir çox şifrələri açmağa başlayır. Anar da ən yaxın dostu Abbası itirəndən sonra hər şeyin fərqinə varmağa başlayır. Norton kimi Anar da edilən zorakılıqlara qarşı çıxmağa başlayır. Norton Tayleri çözdüyü kimi, Anar da “A”nı çözməyə başlayır… Və anlayır ki, “A” əslində onun özüdür. Anar anlayır ki, “A” adlı adam əvvəlcədən olmayıb, bütün bu işlərə onun özü rəhbərlik edib. İndidən sonra hadisələrin gedişatına mane olmaq mümkün deyil.
Hallusinasiya…
Necədi plagiatdı, yoxsa yox?

Sistemi dağıtmaq

“Döyüş klubu” filmini solçular xüsusilə çox sevirlər. Çünki bu film ilk növbədə SİSTEMƏ qarşıdır. “A” romanı da SİSTEM əleyhinədir. Amma “A” romanının müəllifi malı-mala qatıb. “Döyüş klubu”nun qəhrəmanları kapitalist dünyasının qayda-qanunlarını məhv etməyi qarşılarına məqsəd qoyublar. Onlar dünyanın ən böyük maliyyə mərkəzlərini məhv etməklə ədalətə nail olmaq istəyirlər. “A” romanının qəhrəmanları isə fahişələri tutub döyməyi, onları damğalamağı, maaşın azlığından dolana bilməyərək rüşvət almaq məcburiyyətində qalan müəllimlərə hücum etməyi, onları döyməyi, məktəb auditoriyalarında nadinclik edən şagirdlərin başına işəməyi, gecə evə gec gedən kişiləri vaxtında evə yola salmağı SİSTEMİ dağıtmaq kimi başa düşürlər.
“Döyüş klubu”nda çox fəlsəfi, dərin anlamlı dialoqlar var, amma “A” romanındakı qəhrəmanlar arasındakı dialoqlar 70-ci illərin hind filmlərindəki dialoqları xatırladır. Romanın bəzi yerlərindəki dialoqlar isə demək olar ki, “Döyüş klubu”ndakı dialoqların bir balaca dəyişdirilmiş variantıdır… “A” romanın müəllifi “Döyüş klubu”nu plagiat edib, amma bir çox yerlərdə məntiqi səhvlər buraxıb.
Romanla film arasındakı eyniliklər o qədər çoxdur ki, bunları yazası olsam gərək qəzetin 16 səhifəsini buna həsr edəm…

Münsiflər hara baxır?

“A” romanı “Döyüş klubu” filminin plagiatıdır. Süjet xəttinin eyni olması, məzmunun eyni olması bunun ən bariz nümunəsidir. Qaraqan romanına lətifələr, nağıllar əlavə etməklə, onun həcmini bir az artıra bilib. Çünki film olduğu kimi köçürülsəydi kitabın həcmi çox kiçik alınardı.
Ən gülməlisi də odur ki, romanın girişində müəllif “Döyüş klubu”ndakı Taylerə işarə edərək: “Ən dar günümdə də məni tək qoymayan Taylerin xatirəsinə…” cümləsini yazıb. Romanı oxuyub qiymətləndirən ədəbiyyat müsabiqəsinin münsifləri yəqin ki, bu Tayleri hansısa filosof, ya da yazıçı hesab ediblər. Ən azından bu cümlə plagiatı tutmaq üçün bir ip ucu ola bilərdi. Mənə qəribə gələn odur ki, müsabiqədə kino mütəxəssisləri də münsif qismində iştirak ediblər. Bəs, onlar hara baxıblar? Yəqin ki, ya romanı ümumiyyətlə, oxumadan qiymətləndiriblər, ya da azərbaycanca oxuya bilməyiblər, başqa səbəb mümkün deyil. Kino mütəxəssisinin “Fight club”, yəni “Döyüş klubu” filmindən xəbərdar olmaması daha bilmirəm nə deməkdir…

Sonda

Həə, bir də müsabiqənin təşkilatçıları bu kitabı ingilis dilinə tərcümə edərək, xaricdə çap etmək niyyətindədirlər. Onlara bir nəfər deməlidir ki, dünyanın sivil, mədəni ölkələrində müəllif hüquqları kimi bir anlayış var. Yəni oralarda “əcəb eləyirəm” işə yaramır. Mədəni insanlardır, onlar belə şeylərə öyrəşməyiblər, hətta bilmirlər ki, “əcəb eləmək” nə olan şeydir. Ora bizim “bazar” deyil. Plagiata görə məhkəməyə zada verərlər, altından çıxa bilmərik. Sonra da bütün dünyanın qəzetləri yazar ki, bəs, eşitmisinizmi Azərbaycan adlı neft ölkəsində ədəbiyyat müsabiqəsi keçirilib və plagiat əsər birinci yerə layiq görülüb, heç kimin də xəbəri olmayıb. Lazımdır duran yerdə bu bizə? Oturmuşuq da analoqu olmayan ölkəmizdə, onsuz da ölkəmiz misli görülməyən inkişaf müstəvisində iri addımlarla irəli şığıyır, qarşısını almaq heç cür mümkün deyil. Dünyanın nankor ölkələri bunu görməsələr də eybi yoxdur, canımız sağ olsun. Təki bu plagiatı bəhanə gətirib ayağımıza badalaq vurmasınlar.

“Alma”

Azadlıq Radiosu

- Rafiq Tağı nələri edə bilib, nələri edə bilməyib?
- Yazdıqlarım edə bildiklərim, yazmadıqlarım edə bilmədiklərimdi. Yazmadıqlarım istər sovet dövründə, istərsə də müstəqil Azərbaycanda, siyasi “podonok”ların güdazına gedib. Ömrümün çoxunu bir tikə çörəyə həsr etmişəm. 80-ci illərdə Moskvada klinik xəstəxanada işləyirdim: hər gün 25-30 xəstəyə baxmağımın müqabilində ayda 110 manat 10 qəpik maaş alırdım. Hesablamışdım da: bir xəstəyə bir gün sərf etdiyim əməyə görə dövlətdən mənə 10-15 qəpik haqq çatırdı. Bu, istismarın ən yüksək həddi idi. Ədəbiyyata yalnız yorğun vaxtımı verə bilirdim. Öz Azərbaycanımızda da siyasi fırıldaqçılar ömrümü kəsdi. 90-ın əvvəllərində əlimizə çörək düşəndə, ailəlikcə onu suxarıya çevirib dar gün üçün saxlamağımız yadıma düşəndə, utandığımdan az qala yerə girirəm. Bunları şikayət üçün demirəm. Sözüm odur ki, siyasi yekəbaşlar zaman-zaman insanların enerjisini udur və onları boşda qoyur. İndinin özündə də Azərbaycan xalqı heç də yaradıcı yaşamır. Yaradıcılıq toplumun yadına düşmür də. Ümumiyyətlə, yaradıcılıq bizdə heç də hörmətlə qarşılanmır, hətta gülməli görünür. Hamı lotuya, quldura oxşamağa çalışır.
Bizdə hələlik yalnız cinayətlərdə yaradıcılıq işartıları görsənir.
Siyasi nihilistlər cəmiyyətində ədəbiyyat olmamalı idi. Bugün ədəbiyyat adına nə yaradılırsa, bunu fədakarlığa yozmaq gərək.

- XX əsrin əvvəllərindəki publisistikamızda güclü sarkazm, kinayə ilə yanaşı çox güclü sevgi də var idi. Bugünki publisistikamız isə zəif peşəkarlıqla bərabər, çox güclü nifrət potensialı sərgiləyir. Bu enerji bu cəmiyyəti nələrə doğru aparır?
- Bu sizin qənaətinizdir və əlbəttə, buna görə də heç kəs sizi qınaya bilməz. Lakin bir şeyi deməsəm olmaz ki, XX əsrin əvvəllərindəki publisistikada sevgi ədəbiyyatşünasların uydurmasıdır. Bu sevgi təsdiqlənməsəydi, həmin publisistika silinib atılmalı idi. Sarkazm nə qədər maraqlıdırsa da, ictimai-sosial problemlərin həllində panaseya deyil. Həm də satirik ədəbiyyatda hardasa bir az səthilik var. İdarə və kontorların görə biləcəyi işlərə ədəbiyyat baş vurmamalıdır. Ədəbiyyyatın funksiyası insanın parametrlərini genişləndirməkdir, onun bu günkü həyatını yaxşılaşdırmaq yox. Bu, bir. İkinci də, bəyəm nifrət pis şeydir? Nifrət sevginin alternativi olaraq, cəmiyyətin inkişaf ünsürüdür.

- Sizcə, ədəbi-publisistik frayerlik nədir və bu özəllik indiki bədiiyyatımızda necə təzahür edir?
- Ədəbiyyatda belə bir istilah yoxdur. Ancaq sizi anlamağa çalışıram; hər halda, belə bir şey düşünübsünüz. “Frau” almancada “ərli qadın” anlamındadır. “Frayer publisistika” deyiləndə, güman, nazlı-duzlu, fors-major situasiyalarda problemlərin həllini başqalarının üstünə yıxan, həm də tez aldanan, yaxud bilə-bilə aldanmağa çalışan, iqtidardan daim nəvaziş gözləyən, ona görə də insanların hörmətinə layiq olmayan publisistika nəzərdə tutulmalıdır. İndiki publisistika əksərən bu durumdadır. Mübariz kimi görsənən publisistikamızın tərkibindəsə reketçilik görərsən. Ardıcıl mübarizlərimizin bir qismi qonorar bülbülləridir.
Bizdə inqilabçılıq da ödənişlidir.
Bizdə əsl publisistlər barmaqla sayılası qədərdir. “Əsl” deyiləndə, təmənnasızlıq başa düşülməlidir.
Gərək bir şeyi bayaq dərhal deyəydim ki, mən heç də publisistika mütəxəssisi deyiləm, heç vaxt da “publisistik” sayılan əsər yazmamışam. Esselərimi publisistika adlandıranlar yanlış yapırlar.

- Azərbaycan kişisi hansı komplekslərin əsiridir? Bu komplekslərin köləliyindən çıxa bilərmi?- Əlbəttə, azərbaycanlı kişi şərqlilikdən, dini xurafatdan, savadsızlıqdan doğan komplekslərlə zəngindir. Torpaqlarının iyirmi faizini əldən vermiş azərbaycanlı, nədənsə, torpaqlarının bir qarışına göz dikənin gözlərini eşməyə qadir olan avropalıdan özünü namuslu bilir. Sərhədlərini göz bəbəyi kimi qoruyan, qulağımızın dibindəki ruslarla müqayisədə də özümüzü namus-qeyrət mücəssəməsi sayırıq.
Komplekslərimiz tərəqqimiz yolunda aşılması çətin kötüklərdir.
- Bugünkü orta statistik yeniyetmə sizin yaşınıza çatanda, yaradacağı cəmiyyət necə olacaq?
- Yəqin siz düşünürsünüz ki, cəmiyyətimiz üzü aşağı diyirlənməkdədir və elə daim belə də olacaq. Lakin dialektikanın obyektiv qanunları bunu deməyə əsas vermir. Sadəcə, indiki yeniyetmənin təhsili düzgün qurulmalıdır ki, mənim yaşımda hamısı qara fəhlə olmasın. Total rüşvət və korrupsiya mexanizmləri dağıdılmalıdır.
Oturub gözləməmək.
İş, iş, iş. Əməl, əməl, əməl.

- Kassandra qanunu baxımından yanaşanda, çağdaş ədəbiyyat, televiziya bu xalqa hansı gələcəyi vəd edir?
- Məncə, “qanun” yox, “Kassandra sindromu” ifadəsi daha düzgün olardı. Şəxsən mən ədəbiyyatda öncəgörmələrimə insanların inanmadığı Kassandrayam. 1994-də “Mirzə Cəlillə ayrılıq məqamı” adlı essemdə milləti satirayla öldürməmək təklif etmişdim, özümü çarmıxa çəkdilər. “İki Tağıyev İlqar” adlı yazımda dedim ki, hər bir insan istədiyi qədər spirtli içki içə bilər, ancaq dövlət başçısı “piyaniskə” olmamalıdır. Bunu eşidib də, AXCP adlı partiyanın “klassiklər” deyilən qanadının “gənclər təşkilatı” adlanan budaqcığı “demokratik” sayılan cəmiyyətimizdə məni öldürmək haqda qərar qəbul etmişdi. Mən bunu “azad” deyilən mətbuatda oxumuşdum. Ancaq sonra dedim neynək, bütlər dağıdılanda belə şeylər baş verməlidir, niyə inciyirsən, baş verir də. “Qafqazın qartalı Şaumyan belə…” (Səməd Vurğun) adlı essemdən sonra məni Azərbaycan Yazıçılar Birliyindən xaric etdilər. “Avropa və biz” yazımdan sonra isə cəmiyyətdən tamam təcrid olundum. Amma sağ olsunlar, “Bayıl” türmə-abidəsini vaxtında görə bildim və onun interyerini, eksteryerini yaddaşıma həkk etdim. İndi o abidə yer üzündən silinib.
İndi Rafiq Tağı adlı “Kassandra” yenə gələcəyimizin Avropaya bağlılığını deyir, buna heç kəs inanmır. Heç kəs də etiraf etmək istəmir ki, onsuz bütün dünya Avropanın təsir dairəsində inkişaf tapmaqdadır.
Bəşəriyyət fəxr etməlidir ki, Avropa ucalığına yüksələ bilib.
Ucalıqlara düşmən kəsilməyək.
…Çağdaş ədəbiyyatımızda da, televiziyalarımızda da gələcəyə yönəlik çabalar, çalışmalar var və bütün donuq nəsnələr dekonstruksiya olunmaqdadır.
Hər hansı bir millətin gələcəyi hazır reseptlərlə yox, dinamizmlə hasilə gəlir.

Söhbətləşdi: Şahid

- Ədəbiyyatda cəbhələşməyə münasibətinizi bilmək maraqlı olardı. Sizcə, hər hansı ədəbi qurum bir yazıçının yetişməsinə kömək edə bilərmi?
- Amerikada ilk Nobeli Luis Sinkler alıb. Ancaq o vaxtlar Sinkler Amerikanın AYB-si olan «İncəsənət və Ədəbiyyat Akademiyası»nın üzvü deyildi. Onu həmin quruma götürməkdən imtina eləmişdilər.
Əslində, ədəbi qurumlar yazıçı yetişdirmək üçün yox, oxucu yetişdirmək üçün yaradılır. Söhbət əlbəttə ki, hansısa ideologiya, ədəbi cərəyan ətrafında birləşmələrdən gedir. Yəni, eyni cür düşünən yazarlar cəmiyyəti öz auditoriyasına çevirməyə cəhd eləyirlər. Hətta futuristlər öz ədəbi prinsiplərini İtaliyada siyasi həyata da hakim eləmək iddiasındaydılar.
Ancaq ədəbiyyatın yaradılmasında kollektiv cəhdlərin heç bir rolu yoxdu. Ədəbiyyatı təklər yaradır – markeslər, dostoyevskilər, sartrlar… «Sürrealist ədəbiyyat», «futurist ədəbiyyat», «postmodernist ədəbiyyat» və sair anlayışlar estetik effektlərdi, bədii səviyyə effektləri deyil ki. Yəni, əsər postmodern olaraq pis də, yaxşı da yazıla bilər. Məsələn, bir vaxtlar bizdə belə bir dəb var idi. Adamlara elə gəlirdi ki, yazı postmoderndirsə, deməli, yaxşıdı. Hətta bəziləri mətnlərinin üstünə «postmodern mətn» qeydini böyük hərflərlə yazırdılar da. Bakının kostyumuna fransız etiketi yapışdırmağa oxşar bir şey. Yəni bir qəlib düzəltmişdilər və elə bilirdilər ki, bu qəlibə zibil də töksən qızıl çıxacaq, çünki qəlib – «qızıl qəlibi»dir.
İndi eyni səhvi mənim dostum Şahbaz Xuduoğlu da eləyib başını salıb bəlaya. «Ən yeni ədəbiyyat» adlandırdığı seriyadan kitablar buraxmağa başlayıb. Eşitdiyimə görə, hərə qoltuğuna bir əsər vurub qaçır onun üstünə ki, məni də bu seriyada çap elə. Sanki Şahbaz bəy əlində möhür oturub ədəbiyyat məmuru kimi və gəlib-gedənin yaradıcılığına «ən yeni» möhürü vurmaqla məşğuldu. Bunlara da elə gəlir ki, Şahbaz bəyin düzəltdiyi bu qəlibə nə töksən, ordan «ən yeni» çıxacaq.
- Vaxtilə Mirşahinin «Çoxlarının sevdiyi şair Salamdır. Bəs Salamın sevdiyi şair kimdir?» sualına «Salamın sevdiyi şair də Salamdır» kimi cavab vermişdiz. Bəs indi, illər sonra necə fikirləşirsiz, yaş keçdikcə hansı şairlər daha çox qəlbinizə yol tapır?
- «Yaş keçdikcə» sözüylə lap hədəfə vurursan. Axır vaxtlara qədər mən şeiri ürəklə yox, beyinlə oxuyurdum, yəni, sənət kriterilərindən yanaşırdım şeirə, onunçün də oxudan ləzzət ala bilmirdim. İndi «səmimi» şeirlər axtarıram oxumağa – yəni, indi o şeirləri xoşlayıram ki, onlar sənətçün yazılmayıb, qurulmayıb, içdən gəldiyi kimi də kağıza köçürülüb. Yəqin ki, bu elə yaşın keçməsiylə bağlıdı.
- Azərbaycan şeirinə gətirdiyiniz yeniliklər o dövrdə ciddi rezonansa səbəb oldu. Sizi imitasiya edənlər də tapıldı. Sizcə şeirdə uğur qazanmağın əsas yolu nədir? Orijinal intonasiya, yoxsa orijinal fikir?
- Bunu bir dəfə də demişdim və səmimiyyətimə inanmamışdılar. «Şeirdə uğur qazanmaq» məsələsi heç vaxt ağlımdan keçməyib. Heç «şair olmaq» da… Düşünürəm ki, şairlik mənim başıma bir hadisə kimi gəlib, bir qəza kimi gəlib. Məncə şeirdə uğur qazanmağın heç bir yolu-zadı yoxdu, sən elə durduğun yerdə birdən-birə şair olursan, vəssalam. Və təbii ki, şair olursansa, deməli, sənin öz intonasiyan və öz informasiyan, öz düşüncə tərzin olur. Uğurlu nəsrə bəlkə də yavaş-yavaş, axtarışlar apara-apara, püxtələşə-püxtələşə gəlib çıxmaq olar, uğurlu şeirə isə adam birdən gəlir – nə özünün, nə də başqalarının gözləmədiyi halda. Şairin inkişaf eləməsi məsələsini qəbul eləmirəm. Harda inkişaf eləmiş şair görsən, bil ki, onun «inkişaf mərhələsinin» şeirləri özünün deyil.
- Son illər işinizlə əlaqədar dünya ədəbiyyatıyla daha sıx təmasdasınız. Bu, sizin ədəbiyyat və cəmiyyətlə bağlı fikirlərinizdə hansısa köklü dəyişiklik edibmi?
- Köklü dəyişiklik olmayıb. Əvvəlcədən gəldiyim bəzi kortəbii qənaətlər vardı ki, onlar bir az da möhkəmləndi. Mühitimiz, doğrudan da, həddən artıq istedadsız imiş. Bizdə istisnalar çox azdı. Dünya ədəbiyyatından tərcümə eləyən bəzi tərcüməçilərin iddiasıyla səviyyəsi arasında fərq adamı şoka salır. Sanki bizimkilər söz veriblər ki, dünyanın yaratdığı bütün gözəl dəyərlərin anasını ağladacaqlar. Bunların qarşısını almasan ən dahiyanə əsəri də dilimizə çevirib bir qəpiklik eləyərlər. Azsaylı istedadlı tərcüməçilərimizə də dilimizin kasadlığı mane olur. Beşyüz minə yaxın alman sözündən ibarət Hesseni dilimizə çevirməkçün tərcüməçinin əlinin altında cəmisi əlli min söz var. Dilimizdə yeni sözlərin yaradılmasına dəhşətli ehtiyac var. Heç olmasa dialekt sözlərini sürətlə ədəbi dilimizə gətirməyə başlamaq lazımdı. Onunçün dialektoloji lüğətlə Azərbaycan dilinin izahlı lüğətini birləşdirib yenidən çap eləmək gərək. Orfoqrafiya lüğətinin də yenidən tərtib olunmasına ehtiyac duyulur. Akademik nəşrlərdə yazarların və tərcüməçilərin uğurlu dil ekspermentlərinə meydan verilsə, yaxşı olar.
- Necə düşünürsüz, yazıçı siyasətə qarışmalıdırmı?
- Dünyada peşəkar siyasətə qarışan yazıçılar çox olub. Ancaq Kafka kimi yazıçılar da olub ki, heç cəmiyyətə də qarışmayıblar. Kortəbii statistikadan görünür ki, ümumiyyətlə, öz xalqına bulaşmayan yazarlar daha çox uğur qazanıb. Hər halda bu, bir fərdi məsələdi. Yazıçının dissident olmaq azadlığı olduğu kimi, padşah olmaq azadlığı da var.
- Saray yazıçılarına münasibətiniz necədi?
- Gəlin, bir anlığa saray yazıçısı olmağı faciə saymayaq və baxaq: saray yazıçısı heç olmasa sarayla cəmiyyət, kütlə arasında körpü ola bilirmi?
«Robinzon Kruzo» nun müəllifi Daniel Defo həm də lord Qarleyin (saray naziri) köməkçisi statusunda saray yazıçısı olub. Və «İcmal» adlı dövlət qəzeti buraxıb. Lord Qarley və Defo ayrı-ayrı düşərgənin adamlarıydılar – biri konservator idi, digəri liberal. Ancaq Defo bu dövlət qəzetinin müstəqilliyini özünəməxsus şəkildə qoruyurdu. O, lord NƏ istəyirdisə onu da oxuculara çatdırırdı, ancaq NECƏ çatdırmağı özü müəyyənləşdirirdi. Kənardan elə görünüb ki, onun baxışları hakimiyyətlə üst-üstə düşmür. Ancaq bu görüntü ilk baxışdan beləydi və əslində isə qəzet rəhbərinin ifadə elədiyi müxalif mövqe də elə Lordun özünün idi.
Bu, bir stil idi – hakimiyyətin xalqla davranış stili. Və bu heç də plüralizmin imitasiyası deyildi. Sadəcə, hakimiyyətin həm də müxalifət missiyasında çıxışı idi. Lord Qarley bu stili məhz Defonun yaradıcılığında və taleyində kəşf eləmişdi.
Ancaq Höte nümunəsi də var axı. O, sarayda qulluğa gedən kimi 180 dərəcə dəyişib özünün yaratdığı «Verter» obrazından da imtina elədi.
- Sizə elə gəlmirmi Azərbaycan ədəbiyyatında mövzu kasadlığı var?
- Ola bilsin ki, mən səhv eləyirəm. Ancaq bildiyimə görə, «Leyli və Məcnun»un 600-ə qədər variantı olub. Deməli, bu mövzu böyük bir ədəbi epoxanı məşğul eyləyib. Qəribə də olsa biz hələ də bu mövzunun artıq cırılıb-dağılmış şinelindən çıxmamışıq. Bir dəfə ədəbiyyatımızın yan keçdiyi mövzuları çeşidləmək istəyəndə çətinlik çəkdim. Bizim həm göylə, həm yerlə gedən ədəbiyyatımızın cığırları sanki eynidi, bir-birinin təkrarıdı. Elə bil ki, ədəbiyyatımız mövzu etibarilə haçandı ki, rahat bir yolla gəlir və bu ədəbiyyat sanki heç vaxt «qəzaya uğramayıb», qəzaya uğrayaraq o rahat yolun qıraqlarına düşməyib. Əlbəttə ki, bəzi «yoldansapmaları» istisna eləyirəm.
- Bir vaxtlar AYB-ni möhkəm tənqid eləməyə girişmişdiniz…
- Yox, mən heç vaxt AYB-ni tənqid eləməmişəm. Mənim AYB rəhbərliyinə sadəcə konkret bir sualım olub və hələ də onun cavabını ala bilməmişəm.
- Bilmək olarmı o, nə sualdı?
- Yazıçılar Birliyi əslində çox böyük bir təsərrüfatdı. Dövlətdən aldığı xeyli vəsaitin müqabilində bu təşkilatın fəaliyyətindən üzə çıxan bir dənə qəzet, iki dənə jurnaldı. Belə çıxır ki, 1400-dən çox üzv, ştatındakı 200-dən çox işçi, neçə katiblik, neçə şöbə, neçə komissiya, yerlərdəki neçə filial, rəhbərliyindəki neçə ağsaqqal kişi ona görə bir yerə yığışıblar ki, bir qəzet, iki jurnal çıxarsınlar?
- Ədəbi tənqidin ən çox diqqətini cəlb edən şairlərdən biri kimi çağdaş ədəbi kritikamızın vəziyyətini necə dəyərləndirirsiniz?
- Hələ onu deyim ki, tək bizdə yox, elə dünyada da ədəbiyyatşünaslığın həcminin ədəbiyyatın həcmindən qat-qat çox olması adama qəribə gəlir. Bizdə lap ağını çıxarıblar. Dissertasiya mövzularının əksəriyyəti təxminən bu xarakterdədi: «Filankəsin «Filan» əsərindəki Filanə obrazıyla, Bəhmənkəsin «Bəhməniyyə» divanındakı Bəhmən obrazı arasındakı müqayisə müstəvisində gender problemləri»… Heç dəxli var?!
Konkret ədəbi tənqidimizə gələndə insani amilləri bir qırağa qoyub danışa bilmərəm. Ədalət və minnətdarlıq qarışıq bir hisslə deməliyəm ki, normaldı. Hərçənd ki, bəzən belə hallar da olur: tənqidçilərin qarşısına Hindistan qoyursan, onlarsa onun üstündə Amerika kəşf eləyirlər.
- Sizi çox ciddi tənqid edənlər də olub. Tənqidə dözümlüsünüzmü?
- Özümün və qələm dostlarımın təcrübəsindən bir şeyi dəqiq deyə bilərəm: bəzən qətiyyətlə qəbul eləmədiyi iradlar da şüuraltı da olsa yazarın xeyrinə işləyir. Bu mənada tənqidi qəbul eləməyən adam yoxdu.

Söhbətləşdi:
Nərmin Hüseynzadə
“Alma”

YUXU

Aşkar bir oyaqlıq oxunur gözdən,
Əngələ çevrilib yuxum gəlməsi.
Daha da qaçırır yuxumu gözdən
İnləyən gecənin qərib nəğməsi.

Yuxumu donduran o tilsimkarın
Tutub tilsimini sındıram bu dəm.
Şirin yuxulardan kam alanları
Xoşbəxt bir varlıqlar sanıram bu dəm.

Bu gecə gözlərim yuxu görərmi,
Uyumaq harammı sayılıb mənə?
Kəsib yuxusundan yuxu verərmi
Kimsə yuxusundan ayılıb mənə?

Gecə özü bir qəbirdi qazılmış,
Dəfn edib yuxumu gözlənilmədən.
Minnət gözləyənin dərdi azıymış,
Yuxum da bir minnət gözləyir məndən.

Yuxum oğurlanıb mən uyuyunca,
İtib xəyalımdan, məndən uzaqdır.
Nə vaxt bir uyudum özüm doyunca,
Elə də oğrunu yarıdacaqdır.

Keçir göz önündən vaxt qatar-qatar,
Gecənin ömrü də gödəlir demək.
Barı bircə anlıq röyamı qaytar,
Sevgilim söz verib – ora gələcək.

Bu gecə yatmadım, oyaq dayandım,
Elə bil gecəmi daşa vurmuşam.
Yuxusuz yuxudan o vaxt oyandım,
Artıq bir gecəni başa vurmuşam.

SUAL

Yar dediyim dilbərə
Qəlbimdə etibarım.
Durum, düşüm çöllərə,
Gərək cavab axtarım –
Gözlərində sual var.

Hələ eşqim diridir,
Sənsizlik savaş gəzir.
Ürəyinin sirridir,
Gözlərində yaş gəzir –
Gözlərində sual var.

Varam layiq doğulan
Sənətkara, əsərə.
Fəqət, cavabsız qalan,
Sənə, mənə, bəşərə
Gözlərində sual var.

Taleyə qarşıyıq biz,
Nə yaman anlarımdır.
Müəllimim səbirsiz,
İmtahan anlarımdır –
Gözlərində sual var.

Saxta sevinc, saxta qəm
Oyundur, oyun gülüm.
Duruş gətirəmmirəm,
Gözlərini yum gülüm –
Gözlərində sual var.

talehoglu@gmail.com

şimdi saat sensizliğin ertesi
yıldız dolmuş gökyüzü ay-aydın
avutulmuş çocuklar çoktan sustu
bir ben kaldım tenhasında gecenin
avutulmamış bir ben…

şimdi gözlerime ağlamayı öğrettim
ki bu yaşlar
utangaç boynunun kolyesi olsun
bu da benden sana
ayrılığın hediyesi olsun

soytarılık etmeden güldürebilmek seni
ekmek çalmadan doyurabilmek
ve haksızlık etmeden doğan güneşe
bütün aydınlıkları içine süzebilmek gibi
mülteci isteklerim oldu ara sıra, biliyorsun..
şimdi iyi niyetlerimi
bir bir yargılayıp asıyorum
bu son olsun be..bu son olsun!
bu da benim sana
ayrılırken mazeretim olsun!

şimdi saat yokluğunun belası
sensiz gelen sabaha günaydın!
işi-gücü olanlar çoktan gitti
bir ben kaldım voltasında sensizliğin
hiç uyumamış bir ben…

şimdi dişlerimi sıkıp
dudaklarıma kanamayı öğrettim
ki bu kızıl damlalar
körpe yanağında bir veda busesi olsun
bu da benden sana
heba edilmiş bir aşkın
son nefesi olsun…

kafamı duvara vurmadan
tanıyabilmek seni
beyninin içindekileri anlayabilmek
ve yitirmeden, yüzündeki anlık tebessümü
bütün saatleri öylece durdurabilmek için
çıldırasıya paraladım kendimi
lanet olsun!
artık sigarayı üç pakete çıkardım günde
olsun be! ne olacaksa olsun!
bu da benim sana
ayrılırken şikayetim olsun

Beni Düşün, Unutma

Ay doğarken bir söğüdün ardından
Göl yüzünde sisli bir esinti ile
Akşamın göğsüne hüzün serperek
Ve Yağmurdan geceye çiçekli perdeler çekerek

Beni düşün, Beni düşün, UNUTMA

En umarsız en umutsuz günümde
Bağrına bir yumruk çökeldiğinde
Ve dağların mazlum ateşi
O güzelim saçlarına cayır cayır yanıp ulaştığında

Beni düşün, Beni düşün, UNUTMA

Beni düşün bir kavganın içinde
Helal bir ekmeğin peşinde
Ve kurtlardan arta kalmış yüreğimin
Can çekişen o son parçasınıda, sana sakladığımı bil
Bil ki haykırırcasına bu esir gövdemi yakarcasına
Kavuşmak için o serin bağrına
Ateşten bir yol arıyorum

Kar yağarken mor dağların ucundan
Sol yerinde sessiz bir inilti ile
Yastığın yüzüne yaşlar dökerek
Ve Akşamdan gizlice bir ah çekerek

Beni düşün, Beni düşün, UNUTMA

Kan kızılı bir gelincik seherinde
Sırtıma kahbe bir hançer indiğinde
Ve bu gencecik ve bu hemencecik ölüm
Çığırtken bir gazete başlığında
Çığlık Çığlık sana kavuştuğunda

Beni düşün, Beni düşün, UNUTMA

Beni düşün şehre her yağmur yağdığında
Islak ve kırılgan bir türkünün içinde
Göğsünden dudaklarına, doğru sancılı bir isyan kabardığında
Bastırarak kalbini avuçlarınla
Sesini okşadığımı bil

Bil ki yalvarırcasına, uzayan yollara dağılırcasına
Sonsuz bir mahşerin ortasında
Bir zemzem suyu gibi seni seni özlüyorum

Beyaz Sevda

sen mapusta solan gülsün her yanın duvar
SEN AĞLAMA KAN OLUR BANA O YAŞLAR
sen hayatın küskünüsün acının suskunu

sen yaylada bir baharsın, tarlada rüzgar
içimde sana dair bembeyaz bir sevda var

sen torosta yağan karsın tarlada rüzgar
SAKIN ESME TOZ OLUR KAPANIR YOLLAR
sen eylemin yangınısın hayatın çılgını
tenimde sana dair ürpertiler var

sen munzurda akan çaysın yaylada bahar
SEN GÜLÜNCE GÜL AÇAR YİNE O DAĞLAR
sen sevincin dudağısın sevdanın sapağı
sazımda sana dair esintiler var

Bir Anka Kuşu

Yüzlerce soğuk namlu üzerime çevrildi,
Yüzlerce demir tetik aynı anda gerildi!
Anne, beni söğüdün gölgesinde vurdular,
Öpmeye kıyamadığın oğlun yere serildi.
Üşüştü birer birer çakallar üzerime,
Üşüştü her bir yandan göğsüme, ciğerime.
Anne, beni leş gibi yiyip talan ettiler,
Teşhis edilmek için savurdular önüne.
‘Yeryüzündeki acıların
Hepsini, hepsini tattım!’
Heder oldum, ekmeğime tütün kattım!
Beni milyon kere yaktılar üstüste.
Bir Anka kuşu gibi anne,
Kendimi külümden yarattım.
Geceler tanır beni; konarım göçerim ben.
Geceler tanır beni; kan damlar içerim ben.
Anne, sen beni unut. Karanlığın bağrında
Kırmızılar ekerim, siyahlar biçerim ben.
Suçüstü yakalandım bölüşürken kalbimi,
Suçüstü, kelepçeyle yardılar bileğimi.
Anne, ben diyar diyar umudun savaşçısı,
Bir tutam sevgi için dağladım gözlerimi.
Prometeus’tum, çiviyle çakılırken taşlara
Ciğerimi kartallara yedirdim.
Spartakus’tüm, köleliğin çığlığında.
Aslanlara yem oldum, tükendim.
Kör kuyuların dibinde Yusuf’tum,
Kerbela çölünde Hüseyin.
Zindanlarda Cem Sultan, sehpada Pir Sultan.
Kaçıncı ölmem, kaçıncı dirilmem bu?
‘Tanrılardan ateş çaldım,’
Yüzyıllarca tutuştum, üstüste yandım.
Bir Anka kuşu gibi anne,
Kendimi külümden yarattım.

Bir Veda Havası

Vakit tamam, seni terk ediyorum.
Bütün alışkanlıklardan öteye…
Yorumsuz bir hayatı seçiyorum.
Doymadım inan, kanmadım sevgine.
Korkulu geceleri sayar gibi,
Birden bire bir yıldız kayar gibi,
Ellerim kurtulacak ellerinden
Bir kuru dal ağaçtan kopar gibi.
Aşk sa bitti, gül se hiç dermedik
Bul kendini kuytularda hadi dal
Sen bir suydun, sen bir ilaçtın.
Hoşçakal iki gözüm hoşçakal.

Vakit tamam seni terk ediyorum
Bu incecik bir veda havasıdır
Parmak uçlarına değen sıcaklık
İncinen bir hayatın yarasıdır
Kalacak tüm izlerin hayatımda
Gözümden bir damla yaş aktığında
Bir yer bulabilsem seni hatırlatmayan
Kan tarlası gelincik şafağında
Ölümse korktum savaşsa hep kaçtım
Vur kendini korkularda hadi al
Seninle bir bütün olabilirdik
Hoşçakal iki gözüm hoşçakal

büyük acılar

yüzümden firar etti gözlerim
şimdi bir denize bakıyorlar
dört duvar arasında kalmışım
yanımdakiler öyle diyorlar

kafamı çarptığım ranzanın demiri
ciğerlerimi emen soğuk duvar
saçımdaki karları çoğaltmışım
yanımdakiler öyle diyorlar

görüş günüm olmadı henüz
daha yeni başlıyor büyük acılar
ve daha epey ağrıyacakmışım
yanımdakiler öyle diyorlar

seni görmeyeceğim artık
zaten tamamlanmıştı anılar
ihtimal sabah alınırmışım
yanımdakiler öyle diyorlar

gözlerime iyi bakarsın umarım
günde milyonlarca kez seni ararlar
diğer tüm hisleri bırakmamışım
yanımdakiler öyle diyorlar

Ceylan Seni Vuramam

Beni görünce kaçma ne olur
Ceylan ben seni vuramam
Saklananıp beni süzme ne olur
Ceylan ben seni vuramam

Tenhalarda bir gölgeyim
Kimse bilmez ben nerdeyim
Zalim bir avcı degilim
Ceylan ben seni vuramam

Dağlarda gezer dururum
Akşam olur kaybolurum
Belki bende vurulurum
Ceylan ben seni vuramam

Vuramam vuramam
Ceylan ben seni vuramam

Dağlarda Kar Olsaydım

Şu dağlarda kar olsaydım
Bir asi rüzgar olsaydım
Arar bulur muydun beni
Sahipsiz mezar olsaydım

Şu yangında har olsaydım
Ağlatıp bizar olsaydım
Belki yaslanırdın bana
Mahpusta duvar olsaydım

Şu bozkırda han olsaydım
Yıkık perişan olsaydım
Yine severmiydin beni
Simsiyah duman olsaydım

Şu yarada kan olsaydım
Dökülüp ziyan olsaydım
Bu dünyada yerim yokmuş
Keşke bir yalan olsaydım

Demedim Mi Haydar?

Biz dağlarda keklik idik
Şimdi bu çöplükte karga olduk
Bizimde boyumuzu aştı bu şehir
Yerlere serildik madara olduk

Demedim mi Haydar Demedim mi sana
Bu İstanbul yutar adamı
Demedim mi Haydar demedim mi söyle
Bu şerefsiz geceler satar adamı

Biz umutlar yolcusuyduk
Rakı sofrasında bir meze olduk
Bizimde harcımız değildi sevmek
Yosmalar içinde kepaze olduk

Dokunma Yanarsın
Çocukluğum çıraklıkta geçti, kir-pas içinde
Gençliğim korsan yürüyüşlerde, mitinglerde
Hapse erken düştüm.. copla erken tanıştım
Küçük voltalardan bıktım, usandım
Şimdi uçsuz bucaksız ovalarda
Adımlarımı saymadan, geriye dönüp bakmadan
Usanmadan, bıkmadan
Deli taylar gibi koşmak istiyorum!
Ve görüyorsunki aşkı beceremiyorum
Beni kendi halime bırak yavrucuğum
Ben yolumu nasıl olsa bulurum…

Upuzun çayırlarda yalınayak koşmak istiyorum
Saçlarım rüzgara konuk..yüzüm dağlara dönük
Göğsümün çeperini ölümle sınayan esaret
Ve yüreğimi yararcasına zorlayan cesaret
Kıyasıya vuruşsun istiyorum!
Koşmak.. koşmak istiyorum sevgilim
Dönemezsem affet..

Firari gecelerin uzmanı olmuşum
Bütün istasyonlarda afişim durur
Beni bir çocuk bile bulur!
Dokunma bana çıldırırsın
Dokunma bana sende ellerin tutuşur!

Koşmak istiyorum
Eksozların, molozların, yağmaların kıyısından
Onca insafsızlıkların, onca haksızlıkların
Manzarasızlıkların, parasızlıkların
Allahsızlıkların kıyısından
Kimseye ve hiçbirşeye değmeden
Ciğerlerimi yok edercesine koşmak istiyorum!

Koşmak istiyorum
Şiirimin ve yumruğumun namlusuyla
Kavgaya karışmadan, tutuklanmadan ve küfür etmeden
Kafamı kırarcasına koşmak istiyorum!

Avucunu son bir defa, ağlamadan tutmak istiyorum
Gözlerim yüzüne küskün, sazım sevgine suskun..
Saati ayrılığa kurmuşum olmaz teslimiyet
ziyan aklımı senle bozmuşum, içerim felaket! .
Kurşunlara geleyim istiyorum
Ölmek..ölmek istiyorum sevgilim
Sağ kalırsam affet

Firari acıların uzmanı olmuşum
Bütün telsizlerde adım okunur
Beni bir korkak bile vurur!
Dokunma bana fişlenirsin
Dokunma bana, sende yanarsın

Geride Kaldın Sen

Devrilip gidiyorum işte
Geride kaldın sen…

Aşınmış sevdalar gibi
Yıpranmış postallar gibi
Lime-lime, yarasız
Geride kaldın sen…

Kaprislerinle, nazlarınla
Bakışlarınla, sözlerinle
Tutulmayan vaatler gibi
Harcanmış saatler gibi
Tek başına, kararsız
Geride kaldın sen…

Buraya kadarmış güzelim
Boynumda bıraktığın diş izi
Bitmez sandığın aşk denizi
Buraya kadarmış.

Vedalaşmak isterdim oysa
Klasik bir film öyküsü gibi
Ellerini tutup usulca
Son bir kez öpmek isterdim
Kendimi mazur gösterip
Masum ve mağrur bir duruşla
Her şeyi kadere yıkmak isterdim.

Ne gerek var oysa
Yürümeyen birtakım şeylerin
Nedenlerini tartışmaktansa
Asla yürümeyeceğini anlayıp
Bunu hiç konuşmamak
Daha bir yiğitçe değil mi?

Süzülüp gidiyorum işte
Bela olmadan
Yoluna çıkmadan
Hesap filan sormadan
İncitmeden, acıtmadan…

Bir bileti yırtar gibi
Bir kabuğu atar gibi
Sıyrılıp gidiyorum işte
Geride kaldın sen…

Bir tren penceresinden
Akıp giden bozkırın
Ortasında bir kuru ağaç gibi
Geride kaldın sen…

Giderim

Artık seninle duramam
Bu akşam çıkar giderim
Hesabım kalsın mahşere
Elimi yıkar giderim

Sen zahmet etme yerinden
Gürültü yapmam derinden
Parmaklarım üzerinden
Su gibi akar giderim

Artık sürersin bir sefa
Ne cismin kaldı ne cefa
Şikayet etmem bu defa
Dişimi sıkar giderim

Bozar mi sandın acılar
Belaya atlar giderim
Kurşun gibi mavzer gibi
Dağ gibi patlar giderim

Kaybetsem bile herşeyi
Bu aşkı yırtar giderim
Sinsice olmaz gidişim
Kapıyı çarpar giderim

Sana yazdığım şarkıyı
Sazımdan söker giderim
Ben ağlayamam bilirsin
Yüzümü döker giderim

Köpeklerimden kuşumdan
Yavrumdan cayar giderim
Senden aldığım ne varsa
Yerine koyar giderim

Ezdirmem sana kendimi
Gövdemi yakar giderim
Beddua etmem üzülme
Kafama sıkar giderim

Git

Demek şimdi gidiyorsun;
Yazdığımız son şiir öyle yarım kalacak!
Demek şimdi gidiyorsun; Kuşlarımız acıkacak, saksılarımız artık sulanmayacak!
Demek öykümüzü bir ruj lekesi gibi yapıştırıp
aynanın sahtekâr yüzüne
-Oy benim yaralım-
Demek şimdi gidiyorsun;
Beni böyle toz gibi dağıtıp merdivenlerin dibine!

Her şey tamam diyorsun, git…
Beni viran bir şehir gibi terket…
Haydi git!
Dışarısı ispiyon…Dışarısı ihanet…
Seni bir gören olmasın, dikkat et! ..

Dostlukmuş…ölüme yürümekmiş…
Üstüne titremekmiş…vefaymış! ..
Aşk dediğin, zavallı bir kapıyı duvara çarpıp
Çıkıncaya kadarmış! ..
Bana komaz deyip
Sancını bir kilo rakıya gömsen de gece yarıları,
-Oy benim yaralım-
Asıl sancı, uyandığında
Bütün odaları boş görünce koyarmış! .

Gitmek istiyorsun, git…
Bir savaşçı asla vedalaşmaz!
Durma git!
Dışarısı dinamit…dışarısı enkaz!
Şunu cbine koy, ne olur ne olmaz..

Eylül mağdurlarıydık, kimsemiz yoktu,
Yaralarımız aman vermiyordu canımıza..
Kimseye kıymamıştık oysa, masumduk..
Rahatsız ediyordu bizi bu yalancı tarih!
Yırtılan bir pankart gibi
Şehirlerin ortasına çığ düşürdüyse öfkemiz;
-Oy benim yaralım-
En az bir karıncanın yüreği kadar
Namuslu ve çalışkandı ellerimiz!

Artık bitti diyorsun, git..
Kırılsın kapı-çerçeve, kırılsın bu cam..
Sorma git!
Dışarısı panik..dışarısı izdiham!
Biliyorum, seni vuracaklar bu akşam…

Ne çok fire verdik üstüste..
Ne çok arkadaş yitirdik bu tozlu yolculukta..
Kimliği tespit edilmemiş,
Ne çok ceset vurdu zeytin güzeli akşamlarımıza!
Büyük ütopyalar ve büyük dağlar gibi
İçerden çürümüşüz meğerse…
-Oy benim yaralım-
Her gelen ölüm yazmış,
Her giden ayrılık işlemiş bu talihsiz gergefimize…

Kendini arıyorsun, git..
Aptal bir hayat kur, içinde beni barındırmayan
Kalma git..
Dışarısı barut..dışarısı gardiyan!
Yine bir tek ben olurum sana parçalanan..

Demek şimdi gidiyorsun;
Sonunda bizi de çökertiyor bu kancık zelzele!
Demek şimdi gidiyorsun;
Yıkılan bir duvar gibi; ömrüme devrile devrile..
Demek mecburi istikametlerin,
Ayrılığı gösteren o adaletsiz kavşağında
-Oy benim yaralım-maralım
Demek şimdi gidiyorsun,
Ve bana bir tek secenek kalıyor: güle güle!

Beni öldürüyorsun, git..
Kalmasın sende kahrım, kalmasın derdim
Bakma git
Kafamı yumruklayıp ardınsıra ağlarsam namerdim…

Gitti Ah Gitti

gitti ah..,
gecelere hüzünleri serperek
yarali bir kuş gibi kanarcasina gitti..,
yalvaran gözlerime, elemi pay ederek,
bir kabahatmis gibi, kacarcasina gitti…

gitti ah..
sarkilara bel baglamak faydasiz.
üstüme kapilari kaparcasina gitti…
gecenin geldigini haber vermeden; hirsiz…
yasanmis bir ömrü calarcasina gitti

gitti ah… bir nehirdi,
yazamadigim siirdi.
yüzüme son bir defa
bakarcasina gitti…

gitti ah…
gözyaslari yanaklarimda kaldi.
hayatin perdesini cekercesine gitti…
belki doyulmamis toz pembe bir masaldi.
gögsümden yüregini sökercesine gitti…

gitti ah…
karsilasmak ömür boyu imkansiz.
beni hazanda koyup bahar dalina gitti…
bilmiyorum ne yapsam, ne söylesem anlamsiz.
ayrilmisti dünyamiz; kendi yoluna gitti…

gitti ah… bir mevsimdi,
cizemedigim resimdi.
kalbime bir civiyi,
cakarcasina gitti…

Hangi Ayrılık?

Hangi sevgili var ki, senin kadar duyarsız ve kalpsiz?
Ve hangi sevgili var ki, benim kadar çaresiz?

Hangi ayrılık var ki, böyle kanasın ve böyle acısın?
Ve hangi taş yürek var ki, benim kadar ağlasın?

Hangi gün karar verdin, küt diye çekip gitmeye?
Hangi lafım dokundu sana, böyle inceden inceye?
Hangi otobüs söyle, hangi uçak, hangi tren?
Seni benden götüren, beni bir kuş gibi öttüren.
Hangi kırılası eller dolanır, kırılası beline?
Hangi rüzgar şarkı söyler, o ay tanrıçası teninde?
Hangi çirkin gerçek uğruna, tükettin güzel ütopyamızı?
Hangi boşboğazlara deşifre ettin, en mahrem sırlarımızı?
Hangi cama kafa atsam?
Hangi kapıyı omuzlayıp kırsam?
Hangi meyhanede dellenip, hangi masaları dağıtsam?

Bende bu sersem başımı, karakolun duvarına vursam.
Kendimi caddeye atıp, arabaların altına savursam.
Hangi tercih beni en hızlı şekilde öldürür?
Hangi şekil öldürmez de, ömür boyu süründürür?
Kayıp ilanı mı versem, şehir şehir dolanmak yerine?
Ödül mü koysam, ölü veya diri seni bulup getirene?
Hangi ayrılık var ki, böyle diş ağrısı gibi durmadan zonklasın?
Hangi cam kesiği var ki, böyle musluk gibi içime damlasın?
Hiç sanmam! …
Hasta kalbim bunu bir süre daha kaldıramaz! .
Feriştah olsa, böyle eli kolu bağlı bekleyip duramaz.
Hangi mübarek dua,
Hangi evliya tesir eder, seni döndürmeye?
Hangi aptal mazeret ikna eder, ateşimi söndürmeye?
Olur mu be! . olur mu?
Bu da benim gibi adama yapılır mı?
Aşk dediğin mendil mi?
Buruşturup bir kenara atılır mı?
VEFA bu kadar basit mi? Alınır mı? Satılır mı?

Hangi hırsız çaldı, seni yırtık cebimden?
Hangi pense kopardı bizi birbirimizden?
Hangi uğursuz hamal taşıdı valizini?
Hangi çöpçü süpürdü yerden bütün izini?
Hangi yıldızlı otel çarşaf serip barındırdı?
Hangi süslü manzara seni kolayca kandırdı?
Hangi şarlatan imaj böyle çabuk ilgini çekti?
Hangi pembe vaadler o saf kalbini cezbetti?

Dağ gibi adamı eze eze! …..
Hangi anası tipli parlak çömeze,
Hangi alemlerde kahkahanı ettin meze?
Hangi yamyamlara yedirdin o masum rüyamızı?
Hangi mahluklar çiğnedi el değmemiş sevdamızı?
Hangi bıçak keser şimdi benim biriken hıncımı?
Hangi mermi dağıtır insanlara olan inancımı?
Hangi bekçi, hangi polis artık zapteder beni?
Ve! .. Hangi su bağışlatır?
Hangi musalla temizler seni?

Bu Nasıl Ayrılık? …

Hani Benim Gençliğim Nerde..
Hani benim gençliğim nerde
Bilyelerim topacım
Kiraz agacı altında yırtılan gömleğim
Çaldılar çocukluğumu habersiz.

Penceresiz kaldım anne
Uçurtmam tellere takıldı
Hani benim gençliğim nerde.

Ne varsa bu gençliği yakan
Ekmek gibi aşk gibi
Ne varsa güzellikten yana
Bölüştüm büyümüştüm.

Bu ne yaman çelişki anne
Kurtlar sofrasına düştüm
Hani benim gençliğim nerde.

Hani benim sevincim nerde
Akvaryumum kanaryam

Hayat Nedir Anne?

benim hiç sapanım olmadı anne,
ne kuşları vurdum,
ne de kimsenin camını kırdım…
çok uslu bir çocuk değildim ama,
seni hiç kırmadim, hep boynumu kırdım.
ben hayatım boyunca
bir tek kendimi vurdum! ..

suskun görünsem de,
fırtınalı ve mağrurdum anne.
bir mızrak gibi,
aynada hep dik durdum anne! ..
ben sana hiç bir gün laf getirmedim,
leke sürmedim.
ama göğsümü çok hırpaladım,
kalbimi çok yordum…
ben hayatım boyunca, en çok kendimi sordum! …

benim hiç sevgilim olmadı anne,
ne bir yuva kurdum,
ne bir gün şansım güldü…
öpemeden bir bebeğin gidişini,
tükendi gitti çağım…
kimi yürekten sevdiysem,
yüreğini başkasına böldü…
bir muhabbet kuşum vardı,
o da yalnızlıktan öldü…

sen beni göğsünde
hep acılarla mı soğurdun anne?
yoksa evlat diye,
koca bir taş mı doğurdun anne?
eziyet degilim, zahmet değilim,
musibet hiç değilim;
bir senin mi balına sinek kondu, söylesene!
doğurdun da beni,
ne ile yoğurdun anne?

benim hiç hayalim olmadı anne…
ne seni rahat ettirdim,
ne kendim ettim rahat…
BİR MUTLULUK FOTOĞRAFI BİLE ÇEKTİRMEDİ BU HAYAT!
kaybolmuş bir anahtar kadar
sahipsizim anne…
ne omuzumda bir dost eli,
ne saçımda bir şefkat…

say ki yollardan akan,
şu faydasız çamurdum anne…
say ki ıslanmaktım, üşümektim,
say ki yağmurdum anne!
bunca yıldır gözyaşlarını,
hangi denizlere sakladın?
oy ben öleyim,
SEN BENİ NE DİYE DOĞURDUN ANNE? ? ?

İncinen Gurur

Pencereden baktığımda görüyorum
Senin yüzün incir yaprağında
Senin ürkekliğin duvar üstünde yürüyen
Bir kedinin kıvraklığında

Aynada dururken görüyorum
Kırmızı öpüşün sol yanağımda
Dişimi fırçalarken senin ağzın
Serin suların berraklığında

Rakı devrilmiş masalarda yokluğun
Veya benden önce kalkıp gitmişliğin
Gece boyu dolandığım barlarda
Sarhoşlara tekrarladığım adın
Balıkçı kahvesinde, çorbacıda, kenarlarda

Dökülmek istemiyorum hayır! ..
Çingene çiçekçiler habire yaltaklandığında
Bilmediğim soruların açtığı çukuru
Yalanlarla doldurmak istemiyorum

Seni kaybettim galiba
İki taşın arasında kaldım
Bu, benim hatam değildi
Seni ben çook geç tanıdım

Derin acılar bahçıvanı
Yüreğime ne ektin böyle…
Aşk korkağını bağışlar mı?
Söyle…

Aramak ne kötü herkeste seni
Her gözde bulup yanılmak seni
Ah turuncu rüyalar güzeli
Hem kendini yok ettin
Hem beni

Başka ne acıtabilir içimi
Yaşım kırkı devirmişken
Seni böyle patavatsızca sevmişken
Ve, tam aynayı güneşe çevirmişken
Başka ne…

Seni vefasız aşklara bırakıyorum
Yüzümü kırılan bardaklarda ara
Düşünme ben ne olurum
Sanırım bi daha onarılmaz
İncinen gururum

İstanbul Acılar Kraliçesi

İstanbul ey İstanbul ey
Ey acıların gözyaşlarının kraliçesi
İstanbul ey İstanbul ey
Ey bozgunların garip çiçeği
Bu akşam yemin ettim
Seni bir daha öpmemek için
Benki bütün duvarlarını, afişlerle donatıp
Yumruğumla kanatmıştım
Rezil bir aşktı
Bütün arkadaşları miting alanlarında
Ve mezarlıklarda bırakmıştım

İstanbul ey İstanbul ey
Acılar kraliçesi
Umudun ve direncin yorgun anası
Ve ey çıldırmak üzere olmanın çamurlu ikonası
Tırnaklarım kopuyor, Görmüyormusun
Bir benmiyim kapılarını şaşıran her yokuşun başında
Bir benmiyim ekmek arasına canına doğrayıp doğrayıp yutan
Bir kedi bile sağarken yüreğini
Telaş içerisinde yavrusuna
Ey acımasız acuze!
utan şu türbelerinden
Minarelerinden utan
İstanbul ey İstanbul ey
Acılar kraliçesi
Savaşın ve bozgunların gariban çiçeği
Ve ey teslimiyete düşmenin o hazin gerçeği
Bayraklarım kanıyor, Sormuyormusun
Kadınlarınki;
Omuzları hicran, saçları ihanet sarısı
Çocuklarınki;
Yağmur emiyor yıkılası kaldırımlarından
En ücra genlerime, alyuvarlarıma,
Kılcal damarlarıma, ruhuma kadar.Bıktım
İliklerime, gömlek ceplerime kadar sızan
Bu Allahsız yağmurundan
İstanbul ey İstanbul ey
Acılar kraliçesi
İhtişamın ve sefaletin çaresiz bacısı
Ve ey çürümenin yok olmanın amansız sancısı
Ciğerlerim çatlıyor, Duymuyormusun
Hangi pencerene çıksam
O salya sümük pezevenk suratları
Hangi caddene dökülsem
O şangur şungur düş kırıkları
Bütün bu ezginler, tükenenler, yerlere serilenler, tutunamayanlar
Sarsmıyormu seni hiç
Bunca infilak
Bunca isyan çığlıkları
İstanbul ey İstanbul ey
Acılar kraliçesi
Aldanışların ve hüznün yalancı tanrıçası
Ve ey ruhu kirlenmiş gecelerin cilveli yosması
İntihar anı geldi, beni öpmüyormusun,
Ağlamak istemiyorum, yenildim sana
Hikayenin özeti bu
Bir istimlak gibi ödedim ve çiğneyip geçtin maceramı
Şimdi ben suçlarımı didikleyen bu martı sürüsüyle
Şimdi ben hangi şehirde soğulturum zonklayıp duran bu yaramı
İstanbul ey İstanbul ey
Acılar kraliçesi
İhanetin ve ihbarların arkadan dolaşan bıçağı
Ve ey ödeşmelerin, yüzleşmelerin, erkekçe vuruşmaların kaçağı
Beni harcadın ulan!
Beni sattın
Utanmıyormusun

işte gidiyorum

İşte gidiyorum…
Karşılıksız bir aşka kurban ettim ömrümü!
İşte gidiyorum,
Toprak alsın benim de bu hazin öykümü…

İşte gidiyorum… gurbet yorgunu gövdemi,
Çukura kim indirecek?
İşte gidiyorum,
Bu menfur cinayeti, şimdi çıkıp kim üstlenecek?

Çürüdü gözlerim,
Çürüdü yüreğim, bu yağmurlu şehirde.
İşte gidiyorum,
Beni kaldırın, hicranım kalsın teneşirde.

Size, yüzyallardır sesini kaybetmiş
Bir türküyü söyleyecektim;
Ve bir yayla rüzgarı şefkatiyle
Kirpiğinizin ucundan öpecektim…

Bir masum türküydü sadece
Yüz binlerce mağdurun gönlünde;
Belki söyleriz hep birlikte
Belki… mahşerin birinci gününde.

Nasıl sevmiştim hepinizi,
Nasıl böyle oldu akıbetim?
Ve nasıl çöle döndü,
O benim gül-gülistan memleketim?

İşte gidiyorum,
Hiçbiriniz, hiçbir dilde beni anlamadınız.
Ben başımı verdim, sizinse
İnsafsız bir linç oldu karşılığınız.

İşte gidiyorum,
Penceresiz bir dünyanın bilinmez labirentine…
İşte gidiyorum,
”Saçlarındaki yıldızları artık koparabilirsin anne! ”

Sonunda kaptırdım gönlümü
Ölüm denen o kaypak türküye.
Ve işte kurtuldun benden
Şen olasın ey sevgilim; Türkiye!

Elbet benim de vardı,
Kendime ve yurduma dair umutlarım.
Belki bıraktığım yerden sürdürür;
Dostlarım, karım ve çocuklarım…

Çatladı yüreğim, çatladı sazım.
Demek ki böyleymiş yazım.
Sizlere armağan olsun
Sizlerden ödünç aldığım bu yürek sızım.

Bu nasıl hapis Tanrım
Sabah-sabah bu ne hikmet, bu ne sis?
Kalbime son mermiyi sıkmak
Sana mı düştü, ey güzel Paris?

İşte gidiyorum,
Kalmadı söyleyecek son bir sözüm.
Dediğiniz gibi olsun be!
Dediğiniz gibi olsun gözüm!

İşte gidiyorum,
Tükenmişti inancım, bu nankör hayata dair.
Belki benim için birkaç mısra döktürür
Hayaloğlu diye bir şair! ..

Kaçak ve Anne

Uçtum ateş üstüne
Dağlansın diye sızım
Sorma halim ne olur
Yoruldum anlamsızım

Yağmur doldu içime
Acım sigarasızım
Uyuyor musun anne
Ben geldim vefasızım

Suç oldu suç üstüne
Her şarkım her yazım
Vuruştum türkülerle
Kanla beslendi sazım

Bir rüzgarın önünde
Kaçağım kuralsızım
Duyuyor musun anne
Yalnızım çok yalnızım

Ah dağılsam dizine
Uyusam doymaksızım
Sabah olmasa gece
Kaçmaktan dermansızım

Sür beni gül yüzüne
Ki sende kalsın sızım
Ağlıyor musun anne
Gidiyor hayırsızım.

(Almanya 13.02.2001)

Nalân

Merhaba Nalân… bu sen misin,
Yoksa sen mi sandım;
Biri çimdiklesin beni…
Şöyle ışığa gel de göreyim,
Beni dümdüz eden,
O yalandan da yalan gözlerini…

Merhaba Nalân…
Amortiden mi çıktın güzelim?
Bak yine şapşal ettin bizi…
Oysa ne güzel unutmuştuk
Ve ne güzel sona ermişti,
O gerzek pembe dizi! ..

Hani, son bölümde sen yamuk yapıp
Fabrikatör Nubar Bey’in
Tarabya köşküne gitmiştin…
Hani, arkadaşım Halit Akçatepe’nin yanında
Beni acayip refüze etmiştin…
Ve işte o an gözümde,
Eskicinin bile almadığı
Bir eski eşya gibi, bitmiştin! ..

Merhaba Nâlan..
Pişmanlıklar denizinin biletsiz yolcusu…
Merhaba, artist olma hayallerinin
İkinci sınıf karakter oyuncusu! ..

Vay anasını sayın seyirciler,
Vay anasını be… vay anasını! ..
Bak, şimdi ağlarım ha,
Tez kapatsın biri,
Gözlerimin bozuk vanasını! ..

Oysa, o zehir kusan fabrika yolunda
Beraber ıslanmıştık biz, nice yağmurda.
Ve o gün, Nubar Bey’in çarpıp kaçtığı
Bir hayvancağızdı inleyen,
Yol kenarı çamurunda.

Ve hep kendine ayırdığın
O bencil yüreğin,
Bir de o gariban köpeğe sızlamıştı.
Ve ben, ilk defa seni böyle bilmiştim,
Ve damarlarım ilk defa böyle cızlamıştı! ..

Merhaba Nâlan… merhaba!
Yoksul mahallemizin en havalı kızı.
Merhaba, yanlış ağlara takılmış
Muhteşem deniz yıldızı! ..

Ben sana bakınca, dolardım bulut gibi
Dolardım da bir türlü yağamazdım…
Sen bana bakınca,
Bir ağlamak düğümlenir boğazımda,
Gurur yapar, ağlamazdım…

Ne düşkündüm sana be!
Hani hayvanlar yavrusunu yalarmış,
Aynen öyle…
Ne tutkuydu bizimkisi be!
Hani Ferhat dağları nasıl delermiş,
Aynen öyle…
Ve o nasıl gidişti be!
Hani bir tren gelir de üzerinden geçermiş,
Aynen öyle…

Of Nâlan of! ..
Sen benim neler çektiğimi bilsen,
Bunu bilmekten ölürdün…
Şu kadarını söyleyeyim:
Hani taş olsan,
Yani taş olsan;
Ortadan ikiye bölünürdün…

Gitme Nâlan, dur!
Tekrar gitme ne olur! ..
Aldırış etme saçma sapan sözlerime.
Yoo… hayır, ağlamıyorum,
Galiba cıgaranın dumanı kaçtı gözlerime.

Belki de sen haklıydın,
Bu mahallede ne bahtın açılır,
Ne de boyun uzardı.
Üstelik annen ölmüştü
Ve sokağınız,
Acını kaldıramayacak kadar dardı…

Terso gidiyordu herşey…
Milllet işi-gücü bırakmış,
Aklını bize takıyordu.
Altımızda çul yoktu,
Üstümüzde dam akıyordu.
Arap kızı camdan bakıyordu…

Sen gittikten sonra ben,
Hiç sorma…
El attığım her işi, çok geçmedi batırdım.
Çünkü seni unutmanın tek yoluydu;
Bütün kazancımı şaraba yatırdım.

Ama gelinliğin duruyor.
Baba yadigarı cumbalı evi de satmadım.
Yalanım varsa kalkmayayım şuradan:
Ben seni bir tek gün,
Bir tek gün bile unutmadım! ..

Merhaba Nâlan,
Merhaba üzgün melek.
Merhaba kadersizim, talihsizim.
Merhaba titreyen elim, sancıyan belim,
Ağrıyan dizim, vazgeçilmezim! ..

Ama Necdet Tosun öldü Nâlan,
Artık yemekleri sen,
Salatayı da ben yapacağım.
Sami Hazinses kadar olmasa da
Bahçeyi sevdiğin çiçeklerle donatacağım.

Kemal Sunal da öldü Nâlan,
İyi kalpli amcaları birer-birer uğurladık.
Ve dünya kirlendi,
Filmler bozuldu
O masum sevdalar yaşanmıyor artık…

Sen varsın, ben varım.
Bir de, acımasız bir dünya var dışarıda…
Esas film şimdi başlıyor,
Ve bütün koltuklar bomboş bu sinemada! ..

Merhaba Nâlan, merhaba! ..
Sen ortada sıçan, ben şaşkın körebe…
Ulan seviyorum seni be! ..
Ulan, nereden inceldiyse,
Oradan kopsun be! ..

Neylersin

Bazen acı dinmez, bazen de yağmur
Sevgilim gülümse, her şey unutulur
Suskunuz bu akşam üstü
Hasrete yanmışız, neylersin

Bir gün, bu mahzun sevdadan geriye
Kalırsa, sadece o hüzün kalır..
Sen de anladın ki yapa-yalnızız…
Buluşmamız yasak,
Görüşmemiz uzak…
Devrilmiş kadehler gibi, dönüyor başımız,
Neylersin…

Ah güzelim,
İncinmiş bir sesi vardır yağmurun;
Yanaklarına vurduğunda hissedersin.
Ve bir veda sözcüğü, saçlarına,
Titreyen bir öpücükle dokunduğunda;
Bu anı dondurmaya yetmez nefesin.
Bir film sahnesi gibi
Akar gider ayrılık,
Neylersin…

Biz zaten hiçbir romanda
Kendi hayatımıza rastlamadık.
Bütün şarkılar bizi yanlış anlatmıştı.
Ve bütün bulmacalar yarım bırakılmıştı.
Tenha sokaklarda üşüyüp durdu sırtımız.
Oysa tuttuğumuz balıkları bile
Yeniden denize bağışlamıştık.
Biz, hayata dair
Hiçbir yanlış yapmamıştık…
Neylersin…

Biz bu sonucu haketmedik,
Hayır, etmedik…
Ömrümüz bu talana lâyık değildi.

Bazen acı vurdu, bazen de yağmur
Hiç gülmedi yüzümüz,
Hiç büyümedi gülümüz…
Bizi yalnızca akşamlar kucakladı,
Biliyorsun,
Sabaha çıkmayan bir yoldu yürüdüğümüz…

Bir gün, bu öykünün sonuna gelince
Ansızın desem ki: hoşça kal canım!
Unutursun,
Mecburen unutursun…
Yıldızlar söner, bu aşk da biter!
Bazı gün hatırlayınca, sessizce ağlarız.
Neylersin…

Ah bebeğim, ah..
Kekremsi bir tadı vardır gözyaşının,
Dudaklarına sızınca farkedersin.
İçindeki vurgun aşklar mezarlığında,
Ayrılık, ölümden üste yazılınca,
Gideni durdurmaya yetişmez sesin…
Bir inme gibi dolaşır bedeninde pişmanlıklar,
Neylersin…

Biz zaten hiçbir sinemaya
Tam vaktinde yetişemedik.
Bütün vapurlar bizden önce kalkmıştı.
Ve bütün biletler biz gelmeden satılmıştı.
Boşuna telaşlarda yorduk günlerimizi.
Oysa Nuh’un Gemisi’nde bile
Bize yer kalmamıştı.
Ve hiçbir mutluluğa adımız kaydolmamıştı.
Neylersin…

Biz bu aşkı sürdüremezdik,
İnan, sürdüremezdik…
Kalbimiz bu heyecana müsait değildi.

Bize hep acılar kaldı, bize hep yağmur…
Unutmasan bile artık
Unutur gibi yapacaksın.
Ve buruşturup-buruşturup attığım kağıtlarda,
Hiç bitiremediğim
Bir şiir olarak kalacaksın…

Sana Geldim

Yağmurlar içinden ıslandım geldim
Bir kuru değneye yaslandım geldim
Sıcacık çorbana muhtacım inan
Ölümlerden geçtim uslandım geldim

Üşüdü ellerim üşüdü kalbim
Yaban ellerinde taşlandım geldim
Sanki cehennemdi sensizlik bana

Irmaklar içinden sislendim geldim
Tren yollarında islendim geldim
Kalmadı hevesim kalmadı inan
Yıkandım arındım süslendim geldim

Sana geldim sana kucaklarmısın
Bilmemki yeniden bağışlarmısın

Sen Ağlama Yar

Dağlar beni koy ver gidim yar ağlamasın
Dizin vurmasın
Doymadım ömrüme nasıl ölem yar ağlamasın
Gülüm solmasın
Yollar tuzak ben ne edim yar ağlamasın
Yürek yanmasın

Ağlama yar sen ağlama yar
Gadan belan bana gelsin
Sen ağlama yar
Gül kırılmasın
Gönül kırılmasın
Kar fırtına boran olsun
Gülüme yağmasın
Ben öleyim oy ben öleyim
Bu canıma kurşun değsin
Dur ben öleyim

Ağlama yar gel ağlama yar
Sana gelen bana gelsin
Sen ağlama yar
Gülüm darıldı
Gönlüm yoruldu
Kar fırtına boran vurdu
Gülüm kırıldı
Ben öleyim oy ben öleyim
Bu canıma kurşun değsin
Dur ben öleyim

Topal Sevda

Dün sahilde karşılaştık…
Biran gözüm ısırdı,sonra birden tanıdım
Düşmemek için zor tuttum kendimi
Bacaklarım titredi,bir ağaca yaslandım…

Yırtılan bir mektup gibi
Sisli hatıraların gerisinden bakıyordu..
Eski bir sevdanın durulmamış nehirleri
Çırpınarak yüreğime akıyordu.

Hatırladığım bir sonbahar günüydü,
Karşımızdaki yeni eve taşındılar
Bütün gün bakışıp duruyorduk
Gözleri sanki birer kurşundular!

O zamanlar ben, zıpkın gibi bir çocuktum;
Liseye yeni başlamıştım
Onun saçlarını geriye savurup
Çapkınca gülümsemesinden hoşlanmıştım..

Ne zaman cama çıksam, karşı balkonda
Itırlı bir çiçek gibi tütüyordu
Ne zaman buluşalım desem, olmaz diyordu
Mektuplaşmak ona yetiyordu..

Bir Temmuz akşamıydı, unutmam
Yazlık sinema daha yeni dağılmıştı;
Bahçe kapısında sıkıştırıp öpmüştüm,
İçeri kaçıp saatlerce ağlamıştı..

Sonraları çok kanuştuk, gezdik
Bazen ağlaşıp bazen gülüştük
Çılgın gibiydik, her fırsatta buluştuk,
Uluorta öpüştük, herkesin diline düştük..

Ailesi baş edemedi, Mersin deki halasına gönderdi
Hiç arayıp sormadım
Ben osıralar devrimci oldum.
Mahalleden ayrılıp yıllarca evede uğramadım..

Dünyam değişmişti artık
Memleketin gidişatını hiçmi hiçbeğenmiyordum
Forumlara,yürüyüşlere katılıyor,
Durmadan şiir okuyup,ajitasyon çekiyordum..

Ah o gençlik rüzgarı ah..
Ezilen insanları tek başıma kurtaracağmı sandım
Anarşik bir eylem sırasında
Seken kurşunlarla bacağımdan yaralandım…

Ameliyatın ardından yıllarca yattım içerde,
Dosyam bir hayli kabarmıştı..
Beni o nemli koğuşlarda
Vefakar anamdan başka hiç kimse aramamıştı..

İçerden çıkınca onu sordum
Bir astsubayla evlenip buradan gitmişti..
Oysa kibrit ağusuyla koluma dağladığım
İsmi hala silinmemişti…

Hayat devam ediyordu
İçkiye vurmuştum, unutmayı denyordum
Pencerenin önünde, kuruyan bir çiçek gibi
Günden güne tükeniyordum..

Anam çökmüştü artık,ölmeden mürüvvet istiyordu
Bazan oturup dertleşirdik..
Kimsesiz bir kadın varmış,körmüş, olur demiş
Bende fazla uzatmadım,evlendik.

Geçmişe ait ne varsa; mektuptu,resimdi.
Bir bir ayırıp yaktım ateşte.
Nasıl gittiğini sorarsanız, ne bileyim,
Kör-topal gidiyor işte..

Ne varki, o hırçın saçları hepyüzüme savruluyor
Balkona her baktığımda.
Pişmanlık, bir eski yara gibi
Hala kımıldayıp duruyor onu hatırladığımda.

Biiyorum, onunla olsaydım
böyle kavga edip durmazdım yüreğimle.
Biliyorum, bu sevdayı ben yıktım,
Ben öldürdüm bu hoyrat ellerimle!

Dün sahilde karşılaştık
Bir an boş bulundum,sendeler gibi oldum
Öyle bir baktı ki, ben o gözlerde
Bir ömrün bütün acılarını buldum…

Bir şeyler söylemek ister gibiydi
Başını eğip, gitti çocuklarının yanına
Nedendir bilmiyorum, fakat
Girmek istemedi sanki, kocasının koluna.

Ardından koşup durduramadım, ona soramadım
Öylece dona kaldım.
Çünkü o anarşik eylemden beri
Ben artık deynekli bir topaldım!…

Yalan Bu Sevdalar

Yağmur yağardı biz ağlaşırdık
Kaldırımlar boyunca
Bir hüzün vardı sanki aramızda
Susardık ay batınca

Birden yüzün solardı
Birden gözün dolardı
Birden bırakarak ellerimi
Uzun uzun ağlardın

Yalan bu sevdalar
Yalan bu gözyaşları
Yalan bu ayrılıklar yalan
Solan bir çiçekten
Kırılan bir yürekten
Başka ne var elde kalan

Yıllar uzardı mahzunlaşırdık
Hasretin kollarında
Yollar tozardı kavuşamazdık
Dağların yangınında

Birden rüzgar eserdi
Birden efkar basardı
Birden sarsılarak bir dağ gibi
Fırtınalar Koparırdı

Yaşamak Güzeldir Anne
Anne ben senin oğlunum
Kanayan bir yurdum var
Anne ben senin oğlunum
Sönmeyen bir umudum var

Ellerimi tutma ne olur
Beni ağlatma ne olur
Anne ben senin oğlunum
Bu kavgaya inancım var

Yasamak güzeldir anne
Yasamak senin için
Yasamak güzeldir anne
Yasamak yarınlar için

Ölmek yaşamaktır yine
Halkının yüreğinde
Ölmekte güzeldir anne
Ölmek özgürlük için

Anne seni seviyorum
Sana ihtiyacım var
Anne seni seviyorum
Ciğer delen bir acım var

Başımın üstündə göy, ayağımın altında torpaq, içimdə arzular elə peşəkarcasına düzülmüşdü ki… İlk dəfə ayaqqabılarımı soyunub göyə tullayanda 13 yaşım vardı. Onda yerdən də, göydən də, arzularımdan da xəbərsiz idim. İstəklərim vardı: futbol ketləri, velosiped və sükut… Mehriban və sakit ailəmin olmasını istəyirdim. Bütün bunların adının arzu olduğunu bilmirdim. Əvəzində Arzu adlı gözəl bir qızdan xoşum gəlirdi.. ) Yalnız göyə atdığım ayaqqabılar yerə düşəndə yer ilə göyün məsafə fərqini duydum. Onda məndə artıq adını bildiyim bir arzu yarandı: yer ilə göy arasında günahsız və xoşbəxt olmaq… Yerə düşən ayaqqabılarımı geyinib anamın yanına qaçdım. İstəmirəm – dedim – velosiped və futbol keti… Xoşbəxt olmağıma kömək edin – dedim. Anam gülümsəyərək başımdan öpdü, susdu…
19 yaşımda atamı itirdim və onun əvəzində kişi olmağa başladım. İlk saqqalı atam öləndə saxladım. Güzgüdə saqqallı əksimə baxıb göz yaşları tökdüm. Bildim ki hələ kişi olmağa hazır deyiləm. Əksini gördüyüm saqqallı kişinin məsum və yazıq gözləri məni heyrətə gətirdi. Çaşıb qaldım.
22 yaşımda gözəl cümlələr qurmağa başladım. Qadınlara jestlər elədim. Saç düzümümü dəyişdim və bir gün nə qədər çalışsam da 13 yaşımda xoşuma gələn Arzunun üzünü belə xatırlaya bilmədim.
Günlər bir-birinə bənzəməyə başladı. Anam daha müqəddəs və qiymətli oldu. Allahı daha çox sevməyə başladıq. Ailəmizdə yeni balaca bir oğlan dolaşmağa, hər yeri qarışdırmağa başladı: qardaşımın oğlu olmuşdu… )
Dünən anamın yanında oturub – Ana, deyəsən xoşbəxtəm… – dedim. Anam gülümsəyərək başımdan öpdü, susdu…

Ev və bir qadın…

O evi xatırlayırsan? Qəribə naxışlarla bəzənmiş divarları gözümdən getmir. Bazar günləri pəncərədən baxanda bir qadın görürdüm. Taksilər dayanan meydanda rəqs eləyirdi. Mənə demişdilər ki, o, psixi xəstədir və hər bazar günü necə olursa xəstəxanadan qaçıb gəlib burada rəqs eləyir. Adı Fəridədir. Hər bazar günü ona baxırdım. Həmişə bir –iki saat rəqs eləyəndən sonra gəlib aparırdılar, növbəti həftə eyni şey yenə təkrarlanırdı. Hər dəfə avtomobilə mindirəndə qışqırırdı ki, buraxın oynayım, yeni ilə qədər oynayım…
Oktyabrın əvvəllərindən bir daha Fəridəni görmədim. Yatağa bağlı rejimə keçirmişdilər. Elə onu görmədiyim vaxtlardan onunla bağlı bir roman yazmağa başladım. Xəbərsiz olduğum həyatını özüm təsəvvür elədiyim kimi təsvir elədim. Guya ərini gözünün qabağında öldürdüklərinə görə dəli olmuşdu. Sonunu isə çox yaxşı bitirdim. Guya müalicə üçün İrana aparırlar və orada sağalır.
Bu yeni il bazar gününə düşdü. Bir neçə gün öncədən taksi meydanında böyük bir şam ağacı bəzədilər. Bazar günü səhər tezdən ağacın üstündə yeni “oyuncaq” asılmışdı: Fəridənin cəsədi…
Sonralar köçdüm o evdən…
O evi xatırlayırsan? Qəribə naxışlarla bəzənmiş divarları gözümdən getmir…

***

Sənətkar ömrünün iki tərəfi olur – biz sənətkar ömrünün poeziyasını sevirik. Leonardo da Vinçinin, Rembrandtın, Van Qoqun, Səttar Bəhlulzadənin rəsmləri, Şopenin, Motsartın, Üzeyir bəyin musiqisi sənətkar ömrünün poeziyasıdır.
Gündəlik yaşam qayğıları, yoxsulluq, xəstəlik, taleyin üzdönüklüyü, edamlar, sürgünlər, duellər, intihar olayları, sənətkar ömrünün bəlli və ya gizli bioqrafiyası onun ömrünün prozasıdır.
Sənətkar öz ömrünün prozasını özü ilə qəbir evinə aparır – sənətkar ömrünün poeziyası isə ölümsüzdür. Onu dəfn eləmək, torpağa basdırmaq, gömmək zamanın belə əlində deyil, tiranlar, nadanlar bəzən onu basdırmaq amacında bulunsalar da, o, gün işığı kimi torpağın üstündə qalır.

***

Mən rəssamlıq təhsili almışam, amma şairəm. Mənim rəsmlərim şairin çəkdiyi rəsmlərdi. Mənim şeirlərim metropol, yəni şəhər şeirləridir. Ötən əsrin səksəninci illərindən başlayaraq, dünya poeziyasında dinamik metropol şairləri tərəzidə ağırlıq basmağa başlayıb. Ustad Nazim Hikmət türk ədəbiyyatında ən böyük şəhər şairidi. Türk şeirində metropol şeiri məhz Nazim Hikmət adı ilə bağlıdır. Modern türk şeiri Nazim Hikmətlə modernləşdi, Nazim böyük şəhərlərin şairidir.
Orxan Vəli, Attila İlhan, Dağlarca, Dranas, Necatigil… kimi şairlər də misralarında metropolların səsini yansıdırdılar. İlham Bərki, Can Yücəli, Sezai Karakoçu, Ataol Bəhrəmoğlunu, Yaşar Bədirini gözardına almaq ən azından insafsızlıq olardı. Mən bu şairlərin aid olduqları mədəniyyətin içindəyəm.
Turan Koç nə demiş, “mən sözdən başqa bir şey deyiləm, insanım”.
Mən şairdən başqa bir deyiləm, Tanrım – deyə pıçıldayıram. Və inanıram ki, Tanrım mənim pıçıltılarımı eşidir. Zira Tanrıyla mümkün olan yeganə ilişgi sözə dayanır.

***

İnsan oğlu hələ Tanrısını tanımadığı dönəmlərdə, ota, ata, gülə-çiçəyə, buluda, yağışa, gecəyə-gündüzə ad qoymadığı çox-çox əski zamanlarda, hələ dili söz tutub nəğmə oxumadığı çağlarda dağa-daşa, qayalara rəsm cızardı. Bu mənada təsviri sənətin, rəssamlığın tarixi şeirin tarixindən daha qədimdir. Təsviri sənətin daha bir üstünlüyü var, onun dilə, sözə ehtiyacı yoxdu. Biz yapon dilində üç kəlmə belə anlamadan on beşinci əsrdə yaşamış yapon rəssamının duyğularını, düşüncələrini asanlıqla başa düşə bilirik.
Rəssamın və rəsm əsərinin dilə ehtiyacı yoxdur. Bu mənada şairin işi müşküldür. Yaxşı, yapon adamı bizim yazdığımız şeiri əlbəttə anlamayacaq. Rəsm əsərindən fərqli olaraq şeir tərcümə olunmalıdır. Sözü, misranı, şeiri bir dildən başqa bir dilə uyğunlaşdırmaq olar, amma poeziya isə tərcümə olunmur.
Rəhmətlik Aydın Əfəndinin bir kitablıq şeirini rus dilindən tərcümə eləmişəm. Bu işə onun sağlığında, öz xahişi ilə başladım. Ömür vəfa qılmadı, 1996-cı ildə dünyasını dəyişdi. Mən Aydının ana dilimizə çevirdiyi şeirləri kitab şəklində çap etdirə bilmədim – Aydının kitabı hələ də öz naşirini gözləyir.
Ötən əsrin 80-ci illərin əvvəllərində Andrey Voznesenskinin şeirlərini tərcümə eləmişdim. O zaman “Gənclik” və “Yazıçı” nəşriyyatlarının qapılarını döydüm. Düzü, heç qonorar da istəmədim, dünyaca ünlü rus şairi Andrey Voznesenskinin şeirləri Azərbaycanda yasaqlandı.
A.Voznesenski bir neçə gün öncə 78 yaşında əbədiyyətə qovuşdu.
Gəncliyimdə şeirlərimi çap etdirə bilmədiyim vaxtlarda, şeir yazmadığım günlərdə təcrümə ilə məşğul olurdum. Sevdiyim şairlərin könlümə yatan şeirlərini başqaları da oxusun deyə çevirmişəm.
Gəlin bu məqamda Andrey Voznesenskini öz şeirləri ilə yad edək:

Əgər müqəddəs olsaydım,
Ah, Tanrım, hər məbəddən
Bayramlarda boş çərçivə
Gəzdirərdim hər il mən.

Küçənin sol tərəfi
durub ayaq saxlayardı.
sağ tərəf çərçivədən
baxaraq ağlayardı.

A.Voznesenski bir müsahibəsində deyirdi ki, 60-cı illərdə cavan idik, kasıb və kobud idik. Milyarderlər, krallar, prezidentlər mənim üçün nə idi ki? Reyqan “Ağ Ev”də mənimlə söhbət edib, Pikasso məni qəbul edib və mən bunları adi hal kimi qarşılamışam. Biz adamları pul kisəsinin qalınlığına görə deyil, qafalarına görə qiymətləndirməyi öyrənmişik…
80-ci illərdə A.Voznesenskinin Azərbaycanda çap olunmamış qovluğundan daha bir şeir:

Yəqin ki, tezliklə unudacaqsan,
Yer üzündə yaşamısan havayı.
Tarixi yuxudan oyada bilməz
şansonyenin susdurulmuş harayı.

Sənə şam gətirirlər
uçurumlardan keçirib,
və yağış söndürür şamları, qadam.
Hər şama bir gümüş damla,
hər gümüş damlaya bir şam…

***

Mənim ömrüm gerçəklərlə röyalar arasında keçib. Bəzən düşünürəm ki, bu dünyada bəlkə şairin yeri elə röyalarla gerçəkliyin arasındakı sınırdı, reallıqla irreallığın birləşədiyi yerdi. Dənizlə üfüq xəttinin bir-birinə qovuşduğu gözəgörünməz yer kimi. Üfüqə qədərki məsafə bizim üçün real dünyadı, üfüqün ötəsindəki dünya isə irreal aləmdi.

***

Siz yaşayan dünyada dörd fəsil mövcuddur – yaz, yay, payız, qış. Mən beşinci mövsümün adamıyam – beşinci mövsüm mənim içimin, könlümün mövsümüdür.
Mənim şeirlərim beşinci mövsümün şeirləridi.
Aydın Əfəndi, Attila İlhan, Sesar Valexo, Van Qoq, Səttar Bəhlulzadə, Kamal Əhməd… şair, memar və rəssam Andrey Voznesenski də beşinci mövsümün adamlarıdır.

***

Uzun illərdi havasını udduğum, suyunu içdiyim məmləkətimdə mühacir kimi yaşayıram, özü də heç bir haqqı, hüququ olmayan gizli mühacir kimi – içimdə bir hüzursuzluq var.
Mənim mühacir statusum yoxdu, olsaydı, mühacir statusundan faydalanardım.
…Andrey Voznesenski öldü. Və bu ölüm məni gerçəkdən sarsıtdı. Bir neçə il qabaq Attila İlhan İstanbulda dünyasını dəyişəndə özümə gələ bilməmişdim. Attila İlhanın ölüm xəbərini “Kanal-D”-dən duydum. Evdə tək idim. O gecə səhərə qədər yata bilmədim. Məndə Attila İlhanın iki şeir kitabı var. Kitabları mənə Antalyadan rəssam-şair Nazim Şah göndərib. Nazim beş-altı il Türkiyədə yaşadıqdan sonra yenə Bakıya dönüb.
Attila İlhan şeirlərində sıx-sıx keçmişi və ölümü xatırladır. “Ölmək yasaq” şeirindən;

ölüm qədər çabuqsa
əgər yaşamaq
heç doğulmamağı istərdim amma
bir kərə doğulmuşam ölmək yasaq

Böyük şəhərlər şairi Attila İlhanın başqa bir şeirindən;

həyata anlam verən
ölümmüş anlaşılınca
ölümü aşmaq üçün
öləsiyə yaşlanınca
nə qorxuya yer qaldı,
nə öfkəyə, nə hınca

Attila İlhan poeziyasında ölüm sanki həyata ayna tutur – mən ömrümü aynalarda yaşadım.
Jan Kokto deyir ki, aynalar ölümün girib çıxdığı qapılardır.
Amma mən keçib gəldiyim ömür yolundan imtina etmək fikrində deyiləm.
Amma Puqaçova A.Voznesenskinin sözlərinə bəstələnmiş “Milyon qızılgül” manhısını oxuyur.

***

Ünlü Belçika rəssamı, sürrealist Rene Maqrittin (1898-1967) qəribə bir əsəri var, əsərdə pəncərə önündə antik qadın heykəli təsvir olunub. Bu, bir gənc qadın heykəlidir. Pəncərə açıqdır, pəncərədən bir əlçim səma görünür.
Magik-realistik üslubda işlənmiş tabloda çözə bilmədiyim bir sirr gizlənib, sanki bu tablonu ilk dəfədir ki, görürəm, yenidən kəşf eləyirəm. Bu tablonun içində gizlətdiyi sirri çözməyə çalışıram, amma mənim cəhdimin uğursuz bir cəhd olacağını öncədən duyuram.
Antik qadın heykəlinin sol gicgahındakı dərin yaradan qan axır – isti insan qanı.
İsti insan qanı damla-damla axır, laxtalanır…
Hər dəfə bu tabloya, daha doğrusu bu əsərin repreduksiyasını görəndə qan qoxusu duyuram. Bu nə sirdi, Allahım! Gicgahından qan sızan heykəl-qadının dodaqlarında ilıq bir təbəssüm sayrışır.
Rene Maqrittin əsəri Yaddaşdı. İnsan yaddaşı.
Gicgahındakı yaradan qan daman antik heykəlin ilıq təbəssümü isə Yaddaşın, Ümidin və Ölümsüzlüyün təbəssümüdür.
…Alla Puqaçova oxuyur…
Mən özümü bütünlüklə taleyin ixtiyarına buraxmış adamam.
Sevdiyim şairlərdən biri, Andrey Voznesenski dünyasını dəyişdi. Bir ölüm də gerçək oldu.

Ən gözəl illəri güdaza verdim,
istedadam mən.
Sekundantlar yaltaqlıqla ayırdı bizi,
Sən – duel aşiqisən.
Sənin sərrast qəzəbindən
yaralanaraq,

iyul günəşində yanardı donu.
İndi bülbül gülləsiylə səssizcə
öldürürsən içərimdə sən onu.

Andrey Voznesenskinin, Aydın Əfəndinin, Fəyyad Xamisin, Mark Şaqalın dilimizə çevirdiyim şeirləri kitab şəkildə işıq üzü görmədi. O şeirlər nəşriyyatları dolaşıb ünvanına yetişməyən məktublar kimi yenə mənim üstümə qayıtdı. A.Voznesenskinin bundan xəbəri olmadı. Bu gün mən Andrey Voznesenskinin, Aydın Əfəndinin, Fəyyad Xamisin, Mark Şaqalın xatirəsi önündə özümü günahkar kimi hiss edirəm. Tanrı bizi bağışlasın!

“Ekspress” qəzeti

İkincisi sənə bu da azdı . Bir gündə beş dəfə dalını barmaqlayırlar, ayağın bağlı, öldünlə qaldının fərqi yox, yenə şükür oxuyursan. Hələ onu demirəm ki gözünün önündə bacını, qardaşını, balanı neçə dəfə boğazlayıblar. Bəsdi dəə, bəsdi.
-Beçəbala, tərbiyəsizlik eləmə, nənənin nənəsi yaşdayam. Nə də bəzi şeyləri qarışdırma. Artıq bizim tayfa özünü çoxdaan bu insan tayfasına təslim eləyib. Onlar olamdan da yaşayaıb nəslimizi artıra bimərik. Onlar olmasa hamımız cücəykən xəstəlikdən ölərdik. Bit qırardı hamımızı. Ildə iki dəfə dərmanlayırlar bizi. Naşükür olma.
-Bunu bizə görə yox özlərinə görə edirlər.
Tomağallı Sarı Xoruz Qara Beçəyə dəstək verdi-
-Qara Beçə düz deyir. Mən bir qapıda beş il xoruzluq etdim. Beş ildə bir yumurta xoruzsuz çıxmadı. Axırda bir cıppılı Yapon xoruzu gətirdilər həyətə. Məni də satdılar alverçılərə. Hələ caynaqlarımı kəsməklərini demirəm. Caynaqlarımı da kəsdilər ki guya cavanam. Buna şükür düşmür. Quqqulu-quuuuuuuuuu.
Ağ hökumət toyuğu dedi-
-Vallah düz deyirsən. Nə qədər kürt düşdümsə hökumət məni suya basıb soyutdu. Bala üzünə həsrət qaldım. Sonda da ferma dağıldı. Bizi verdilər qaçqınlara yardım. Kəsilənimiz kəsildi qalanımız da sürüldük bazara. Qaradan o yana rəng yoxdu. Bu günə şükür düşmür.
Saqqallı Narpipik Xoruz dedi-
-Ta bəsdi. Yeddi ildi yaşayıram. Hər dəfə su içəndə başımı qaldırıb şükür eləmişəm. Aqibətim də bu. Mənim də caynaqlarım kəsilib Tomağallı Sarı Xoruz kimi. Mənim nə vecimə ki kəsiləndə başım qibləyə tutulacaq? Rədd olsun belə həyat. Quqqulu –quuuu.
=================xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx=
Toyuq-cücə söhbətində olsun görək xoruz davası necə oldu.Kamil Papışdı Xoruzun davasına baxdıqca elə qişqır-bağır saımışdı səsinə Elşad də gəlmişdi. Və Elşad bu döyüşü qladiatir döyüşünə bənzədirdi. Elə bu an Kamil qışqırığını kəsib Elşada dedi-
-Əə kefdəyik, bu gələn Pələyevin maşınıdı.
-Noolsun, qoy o ac kğpəyoğlu da 3-4 toyuq alsın. Hardan bilirsən ki onu da bizdən alacaq. Qurddu it kimi şeydi o. Bütün bazarı iyləndirəcək.
-Əə bizdən almağı mənnikdi. Odey, şoferi də yanındadı. Iş ondadır ki qonaqlar nazirlikdən gəlib. Onlar da ki ancaq toyuq döşü yeyirlər.
-Day denən müəllimlərin aylığı batdı ki. Həm nazirlikdən gələnlərin pulu, həm qonaqlığın pulu.
-Əcəb eləyir Pələyev, qoyun yığını qoyun , kartnan çıxardığı pulu da gətirib direktora verirlər.
Pəlyevin sürücüsünü yanladı Kamil. Düz Əhməd müəllimin yanına getdilər.Pələyev özü bir qıraqda durmuşdu. Elşad onu elə bil təzə görürdü-kopoluda bir qram millilik yoxdu, sifət erməni kömbəsi, qarın rus boçkası.
Xülasə hər üçünün bütün malları satıldı. Pələyev də bilirdi ki
–müəllim xaylaqları təmiz mal satırlar. Xəstə-məstə mal olmaz onlarda.
Hətta başqa alverçılərdən də mal alındı. O cümlədən Papışdı Xoruz da alındı.Bayaqdan Papışdı Xoruzun döyüşünə baxan bir uşaq ordan təsadüfən keçən atasının üstünə düşdü ki gərək o xoruzu mənə alasan. Uşaq elə bağırırdı elə bil naşı həkim dişini çəkirdi-
-Al deyirəm sənəə, yoxsa özümü öldürərəm.
-Ay bala , xalx pul verib xoruz alıb, onu mən necə ala bilərəm.? Sənə qoy başqasını alım.
Uşağın qışqırtısı Pələyevi ləngitdi. O qayğıkeşcəsinə uşağa yaxınlaşdı-
-Adın nədi, balaca.
-Atamandı, əmi.
-Əə biz ki adaşıq. Verdim o xoruzu sənə.
-Sağ ol əmi, sən yaxşı əmisən.Uşaq xoruzu qoltuğuna vurub elə götürüldü sanki xoruzu kimsə əlindən alacaqdı.
Əhməd müəllim Elşadnan Kamilə dedi-
- Bizim millətin xoruzu qoltuğuna çox verilib. Amma bu uşağın xoruzu qoluqlaması ayri şeydi. O qalib gəldi.
Pələyev tozlandıra-tozlandıra getdi.Əhməd müəllim Kamildən soruşdu-
-Əə qonaqlıq harda olacaq?
-Pələyev həmişə Cüyür bulağına gedir.
-Bəs o toyuqların qalan yeri noolacaq.
-Pələyevə nə var-qoyacaq orda
-Day denən Cüyür bulağında təkcə Pələyevin dəstəsinin yox , çaqqalların da bayramıdır.
Kamil-
-Doğrudanda çaqqalların Allahı bu gün verib.
Elşad-
-Yaxşı, alver pis olmayıb, iki “Xan” məndə.
Əhməd müəllim-
-Adama iki lülə də məndə
Kamil-
-Qalanlar da mənlikdi. Gedək biz də bayram eləyək.
Hər üçü bazarın kababxanasına üz tutdular

25 may 2010

qayidish.azeriblog.com

Yazı yazdığım vərəqlərin
üstünə düşən yarpaqları öpürəm
Ağacların qurumağında qocalıram, Səda!
Amma hələ də bilmirəm – necə unudurlar adamı?
Bilmirəm…
Üzümü cırmaqla
Saçımı dağıt!
Sən dünən sığınacaq idin
Bu gün – xilas
Sabah
Sabah da sadəcə OLMAYACAQSAN
Mənsə hələ də bilmirəm – necə unudurlar adamı?
Bilmirəm…
sabah yenə saçlarım çirklənəcək
quruyacaq əllərimin kobud dərisi
sabah yenə dodaqlarım səyriməyə
gözlərim ağlamağa hazır
sabah yenə həyat boz,
sevgi uğursuz…
«…mənsə yazı yazdığım kağızın üstünə tökülən
yarpaqları öpürəm…»
amma bilmirəm – necə unudurlar adamı?
Heç vaxt heç nəyi heç kimi unutmadım, Səda!
sevgilini burax,
insanı keç,
mən heç
səkkizinci sinifdə oxuyanda
köhnəliyindən
elə əynimdəncə cırılıb-çıxan
köynəyimin solğun yaşılını unutmadım
sevgilini burax
insanı keç
….heç, Səda, heç…ağlamıram
üzümü cırmaqla
saçımı dağıt

2)

Bəsdir!
Nə vaxta qədər
dibçəklərdən, güldanlardan
nazlı-nazlı boylanan gül-çiçək şəkilləri asılacaq
başımızın üstündən?
Bəsdir!
Nə vaxta qədər
damarlarımızı doğrayıb,
özümüzü asıb, odlayıb,
başımıza güllə çaxıb, öləcəyik?
Bəsdir!
Bir dostun sarılmağından,
bir mahnının sədasından,
bir kişinin öpüşündən ölmək istəyir adam!
Çoxdumu?
Onsuz da,
ağrısını unutduğun anda bitir kişi,
qoxusunu unutduğun anda bitir dost
sevdasını unutduğun anda bitir mahnı…
bir də, gözünün önündə
çoxlu-çoxlu insanların qocalıb-öləcəyini
xatırladığın anda bitir həyat!
Bitir, amma sən bilmirsən
Bilmirsən!
Sən anları yaşamırsan
sən anları xatırlayırsan
sonradan, heeey, sonradan…
Sən ancaq adamların qocalmağına
əşyaların köhnəlməyinə dözə bilmirsən
uşaqların ağlamağına dözə bilmirsən
bir yerə yığıb bütün körpələri
titrəyən əllərinin arxasıyla
silmək istəyirsən bütün göz yaşlarını
sonra da biləklərini doğramaq
hər gün daha çox
hər gün daha çox iştahla baxırsan damarlarına
hər gün daha çox uzaqlaşırsan insanlardan
Axı bilirsən:
bağrına basdığın dost öldürmür adamı,
sevdasına düşdüyün mahnı
ağrıya-ağrıya öpdüyün kişi öldürmür…

3) Gülümsəyən işarə…

Okeanın sahilində
İntihar edir balina.
Bu balıq nə Yesenindi,
Nə də şairə Marina.

Bezib, özünü öldürür
Səbəbi, niyəsi budu
Okeanda nəhəng balıq
Olmağın əvəzi budu.

İçi böyük adamların
Gen dünyada bir yeri yox.
Bizim böyük şəhərlərin
İntiharlıq sahili yox.

Elə-belə yazdım bunu,
Dedim, üzünü güldürüm.
Elə tənhayam ki, dostum!
Bəlkə özümü öldürüm?

Məndən əvvəl damarımı
İçimdəki qorxu kəsər
Sol döşümdəki ağrını
Ya ölüm, ya yuxu kəsər…

Axşamçağına cavab

Sənə məktub yazıram
həzin, qədim şəhərdən,
nə olar, oxu, kövrəl,
gözlərini sil hərdən…

…yaz gəlmir, hava sınmır
hava yox, mən sınmışam
bir sobanın böyrünə
ölü tək uzanmışam.

Çoxdan ölmüşəm bilir
qaşıma qonan milçək,
canımı heydən salıb
qızıl yel, göy öskürək

İçimdə yorğun ləçər
mənə söyür, tüpürür
uzanıb ağlayıram;
saçlarım yer süpürür…

O qədər ölüyəm ki,
siçanlar saya salmır,
Səda boşqab düzəndə
məni hesaba almır.

Gecə qarabasmalar,
səhər qan azlığı var.
Hələ dost laqeydliyi,
kişi qansızlığı var…

Bəlkə də ovudardı
sevgilimin gəlişi;
bir qucaq isti bədən,
bir qucaq doğma kişi.

Amma boş ver, qalxacam
uzandığım bu yerdən.
Qaldıracam saçımı
bu tozlu döşəmədən

Kədərlə doğrayacam
şair damarlarımı,
otaqdakı ac pişik
yalayacaq qanımı

…sənə məktub yazıram
bir hüzünlü şəhərdən
dost, barı sən unutma,
yada salıb, iç hərdən…